Оталар ёди – авлодлар эҳтироми

Болалигимда отамнинг ёнларида юриб, унга ҳар хил саволлар берардим.

– Ота, бармоғингизнинг ярми нега йўқ?

– Урушда қолиб кетган.

– Ота, кўксингиз нечун ўйиқ?

– Ўқ тешган.

Ҳақиқатдан ҳам кўксининг икки тарафида чуқур бор эди. Мен у ерга гоҳо қўлларимни теккизиб кўрардим.

– Ўқ нега ўйган?

– Ватан учун кўксимни қалқон қилдим, душман ўқи кўксимни тешиб ўтолмади.

– Ота, товонингиздаги ўқ ҳали турибдими? Қани бир кўрай, – деб кўрардим. У ўқ эмас, снаряд парчаси эди. У товони тагида қизғиш-қорамтир бўлиб кўриниб турарди.

Даҳшатли жангларнинг бирида у снаряд портлаши тагида қолиб кетган, лекин ўлмаган. Ўн беш кун ҳушсиз, госпиталда ётган. Ҳушига келгач, қимир этолмаган, қоронғилик, жим-житликни ҳис этган. Ҳатто у: “мени ўлди, деб кўмиб кетибдилар-да”, деган хаёлга ҳам борган. Чунки унинг аъзойи бадани муздек бўлиб, муздек ерда ётарди. Бир маҳал ёнида қандайдир оқ шарпалар ҳам юргандек бўлган. Олислардан эса жанг овозлари ҳам эшитилган. “Қизиқ, одамзот ўлса ҳам ҳамма нарсадан хабардор бўларкан”, дея ўйлай бошлаган.

Шу пайт доктор унинг ўзига келганини билиб, чироқни ёққан ва ёнига келиб “Уйғондингми, солдат?” деганлар. Лекин отам гапира олмаганлар.

– Докторнинг барча ҳаракатларини кўрардим, гапларини ҳам эшитардим-у лекин гапира олмасдим, – деб ҳикоя қилардилар отам.

Ўшанда отамнинг танасидан ўттиз иккита снаряд бўлакчасини олиб ташлашган. Бутун танаси илма-тешик бўлиб кетган. Кўкси ўшанда ўйилган, товонидаги снаряд парчаси ҳам ўшанда қолиб кетган. Буни отамнинг уруш хотиралари орқали билардим. Чунки отам аҳён-аҳёнда бизга, баъзан дўстларига ҳам бу ҳақда гапириб берардилар.

Бир куни отамнинг ёнига бир ярадор аскарни олиб келишган. Докторлар у билан сўзлашмоқчи бўлишган, лекин ҳеч сўзлаша олмаганлар, чунки бир-бирларининг сўзларига тушунишмабди. Ярадор аскар туркман бўлганидан отам унинг нима деяётганини айтиб берганларида улар ҳайрон бўлиб:

– Нима, сен унинг тилини биласанми?! – дейишган.

– Ҳа, у туркман миллатидан.

– Туркман тилини ҳам биласанми?! – яна ҳайратланишган.

– Ундай бўлса, биз билан юр, – деб бошқа бўлмадаги ярадор аскар ёнига олиб боришган. Боришса, бир озарбайжон йигити инграниб ётибди. У билан сўзлашиб, докторларга дардини тушунтирганида барчаси хурсанд бўлишган. Улар отамнинг рус, ўзбек, туркман, озарбайжон тилларида эркин сўзлаша олганидан ҳайратда эдилар. Шундан сўнг, отамга улар ўзгача назар билан қарай бошлашади. Отам уларга бу тиллар бир-бирига яқин эканлигини айтганида: “ахир ҳар бири бошқа-бошқа тиллар-ку”, – дея ажабланишган.

Уруш кўрган отамнинг ҳикоялари ҳисобсиз эди. Мен уларни тинглаганим сари қалбимда урушга нисбатан чексиз нафрат уйғонарди.

Отам жуда матонатли, тўғрисўз, ўта китобхон инсон эдилар. У рус, ўзбек, қозоқ, қирғиз, туркман, озарбайжон, татар ёзувчиларининг асарларини аслича ўқир эдилар. Собиқ СССР давлатининг турли бурчакларида қуролдош дўстлари бор эди. Улар ҳақида тўлиб-тошиб сўзлардилар, хатлар ёзишиб турардилар. Бугун эса ана шу матонатли инсондан ўзи ҳаётлигида сўзлаб берган ҳикоялари, жанговар хотиралар қолди, холос...

Гавҳарой ХУДОЁРОВА,

29-сонли мактаб ўқитувчиси.