Otalar yodi – avlodlar ehtiromi

Bolaligimda otamning yonlarida yurib, unga har xil savollar berardim.

– Ota, barmogʻingizning yarmi nega yoʻq?

– Urushda qolib ketgan.

– Ota, koʻksingiz nechun oʻyiq?

– Oʻq teshgan.

Haqiqatdan ham koʻksining ikki tarafida chuqur bor edi. Men u yerga goho qoʻllarimni tekkizib koʻrardim.

– Oʻq nega oʻygan?

– Vatan uchun koʻksimni qalqon qildim, dushman oʻqi koʻksimni teshib oʻtolmadi.

– Ota, tovoningizdagi oʻq hali turibdimi? Qani bir koʻray, – deb koʻrardim. U oʻq emas, snaryad parchasi edi. U tovoni tagida qizgʻish-qoramtir boʻlib koʻrinib turardi.

Dahshatli janglarning birida u snaryad portlashi tagida qolib ketgan, lekin oʻlmagan. Oʻn besh kun hushsiz, gospitalda yotgan. Hushiga kelgach, qimir etolmagan, qorongʻilik, jim-jitlikni his etgan. Hatto u: “meni oʻldi, deb koʻmib ketibdilar-da”, degan xayolga ham borgan. Chunki uning aʼzoyi badani muzdek boʻlib, muzdek yerda yotardi. Bir mahal yonida qandaydir oq sharpalar ham yurgandek boʻlgan. Olislardan esa jang ovozlari ham eshitilgan. “Qiziq, odamzot oʻlsa ham hamma narsadan xabardor boʻlarkan”, deya oʻylay boshlagan.

Shu payt doktor uning oʻziga kelganini bilib, chiroqni yoqqan va yoniga kelib “Uygʻondingmi, soldat?” deganlar. Lekin otam gapira olmaganlar.

– Doktorning barcha harakatlarini koʻrardim, gaplarini ham eshitardim-u lekin gapira olmasdim, – deb hikoya qilardilar otam.

Oʻshanda otamning tanasidan oʻttiz ikkita snaryad boʻlakchasini olib tashlashgan. Butun tanasi ilma-teshik boʻlib ketgan. Koʻksi oʻshanda oʻyilgan, tovonidagi snaryad parchasi ham oʻshanda qolib ketgan. Buni otamning urush xotiralari orqali bilardim. Chunki otam ahyon-ahyonda bizga, baʼzan doʻstlariga ham bu haqda gapirib berardilar.

Bir kuni otamning yoniga bir yarador askarni olib kelishgan. Doktorlar u bilan soʻzlashmoqchi boʻlishgan, lekin hech soʻzlasha olmaganlar, chunki bir-birlarining soʻzlariga tushunishmabdi. Yarador askar turkman boʻlganidan otam uning nima deyayotganini aytib berganlarida ular hayron boʻlib:

– Nima, sen uning tilini bilasanmi?! – deyishgan.

– Ha, u turkman millatidan.

– Turkman tilini ham bilasanmi?! – yana hayratlanishgan.

– Unday boʻlsa, biz bilan yur, – deb boshqa boʻlmadagi yarador askar yoniga olib borishgan. Borishsa, bir ozarbayjon yigiti ingranib yotibdi. U bilan soʻzlashib, doktorlarga dardini tushuntirganida barchasi xursand boʻlishgan. Ular otamning rus, oʻzbek, turkman, ozarbayjon tillarida erkin soʻzlasha olganidan hayratda edilar. Shundan soʻng, otamga ular oʻzgacha nazar bilan qaray boshlashadi. Otam ularga bu tillar bir-biriga yaqin ekanligini aytganida: “axir har biri boshqa-boshqa tillar-ku”, – deya ajablanishgan.

Urush koʻrgan otamning hikoyalari hisobsiz edi. Men ularni tinglaganim sari qalbimda urushga nisbatan cheksiz nafrat uygʻonardi.

Otam juda matonatli, toʻgʻrisoʻz, oʻta kitobxon inson edilar. U rus, oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, turkman, ozarbayjon, tatar yozuvchilarining asarlarini aslicha oʻqir edilar. Sobiq SSSR davlatining turli burchaklarida quroldosh doʻstlari bor edi. Ular haqida toʻlib-toshib soʻzlardilar, xatlar yozishib turardilar. Bugun esa ana shu matonatli insondan oʻzi hayotligida soʻzlab bergan hikoyalari, jangovar xotiralar qoldi, xolos...

Gavharoy XUDOYoROVA,

29-sonli maktab oʻqituvchisi.