ЭНДИЛИКДА БОЛАЛАРНИНГ ҲАМ МУРОЖААТЛАРИ КЎРИБ ЧИҚИЛАДИГАН БЎЛДИ

Бу янги тартиб “Бола ҳуқуқларининг қўшимча кафолатлари белгиланиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-608-сонли қонуни билан белгилаб қўйилди.

Бола ҳуқуқлари ҳақида гапирилганда аввало “Бола” тушунчасига қонун нуқтаи назардан шарҳ бериб ўтиш ўринлидир. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциянинг 1-моддасида қайд этилганидек, «18 ёшга тўлмаган ҳар бир инсон зоти, агар болаларга нисбатан қўлланиладиган қонун бўйича у эртароқ балоғатга етган деб топилмаса, бола ҳисобланади». Худди шу мазмундаги таъриф Ўзбекистон Республикасининг «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонунида ҳам ифодаланган.

Дарҳақиқат, “Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция” 1989 йилда БМТ нинг Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган бўлиб, мазкур конвенцияга бугунги кунда 190 дан ортиқ давлат аъзо ҳисобланади.

Умуман олганда болалар қайси даврда ва қайси мамлакатда яшашидан қатъий назар алоҳида ғамхўрлик ва ёрдамга муҳтож қатлам ҳисобланади. Айниқса, уларнинг ҳуқуқлари оила меҳри ва ғамхўрлиги, уларнинг жамиятдаги мустақил ҳаётга тўла тайёрланиши, тинчлик, тенглик ва бирдамлик руҳида тарбияланиши тушунчалари билан узвий боғлиқ. Болалар учун назарда тутилган барча ҳуқуқлар истисно ва камчиликларсиз, ирқи, жинси, тили, дини, миллий-этник ёки ижтимоий келиб чиқиш жиҳатидан, соғлиғи ва туғилиши, ота-онаси ёки қонуний васийси ёхуд бошқа бирон-бир ҳолатлардан қатъи назар, ҳурмат қилиниши ва таъминланиши керак.

Айтиш жоизки, юқорида қайд этилган норма ва талабларга ҳукуматимиз мустақилликнинг илк кунларидан эътибор бера бошлаган ва Президентимиз томонидан 2020 йил 10 мартда имзоланган юқоридаги қонун мазкур йўналишдаги ислоҳотларнинг мантиқий давоми бўлди.

Ушбу қонун билан амалдаги тўртта қонунга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиб, қонун 2020 йил 11 мартдан кучга кирди.

Янги қонунга кўра Ўзбекистон Республикасининг Оила кодекси

96-моддаси 4-қисм билан тўлдирилиб, эндиликда ота-она ва бола алоҳида-алоҳида яшаган тақдирда, васийлик ва ҳомийлик органлари, шунингдек, ўн тўрт ёшга тўлган бола бир вақтнинг ўзида ота ва онадан вояга етмаган болаларнинг таъминоти учун алимент ундириш тўғрисида даъво қўзғатишга ҳақли бўлди. Бу борада Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси 42-моддасига ҳам тегишли ўзгартириш киритилди.

Қонун билан, шунингдек, Ўзбекистон Республикасининг «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги қонуни 11-моддасининг бешинчи қисмига ҳам ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Унга кўра боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилганда, шу жумладан, ота-она (улардан бири) ёки ота-онанинг ўрнини босувчи шахслар болага таъминот, тарбия ва таълим бериш бўйича мажбуриятларини бажармаганда ёки лозим даражада бажармаганда ёхуд ота-оналик ҳуқуқларини суиистеъмол қилганда бола ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишини сўраб, васийлик ва ҳомийлик органига, шунингдек, бошқа давлат органларига мустақил равишда мурожаат қилишга ҳақли бўлди.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикасининг «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари тўғрисида»ги Қонуни янги 241–модда билан тўлдирилди. Янги модда “Вояга етмаган шахсларнинг мурожаатларини кўриб чиқишнинг ўзига хос хусусиятлари” – деб номланди.

Янги модда талабига кўра, вояга етмаган шахслар ўз ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши масалалари юзасидан давлат органларига, ташкилотларга ёки уларнинг мансабдор шахсларига ушбу Қонунда белгиланган тартибда мустақил равишда мурожаат беришга ҳақли бўлди. Давлат органлари, ташкилотлар ёки уларнинг мансабдор шахслари томонидан вояга етмаган шахснинг мурожаатларини кўриб чиқиш унинг қонуний вакиллари, шунингдек, васийлик ва ҳомийлик органлари иштирокида амалга оширилиши мумкинлиги, вояга етмаган шахслар тўлиқ муомала лаёқатига эга бўлмаганлиги сабабли уларнинг мурожаатларини кўриб чиқмасдан қолдиришга йўл қўйилмаслиги белгиланди.

Мурожаатда қўйилган масалаларни ҳал этиш ўз ваколатига кирмайдиган давлат органлари, ташкилотлар, шунингдек, уларнинг мансабдор шахслари мурожаатни тегишли давлат органига, бошқа ташкилотга ёки мансабдор шахсга ёхуд васийлик ва ҳомийлик органига юбориши шартлиги ҳам модданинг иккинчи қисмида алоҳида белгиланган.

   Хулоса ўрнида шуни айтишимиз мумкинки, қонунчилигимизга киритилган мазкур ўзгартириш ва қўшимчалар мамлакатимизда бола ҳуқуқларини таъминлаш борасида олиб борилаётган изчил ислоҳотларнинг мантиқий давоми бўлиб, бу янгиликлар бола ҳуқуқларининг кафолати таъминланишига хизмат қилади.

   М.Матюсупов, туман Адлия бўлими бошлиғи.