ENDILIKDA BOLALARNING HAM MUROJAATLARI KOʻRIB ChIQILADIGAN BOʻLDI

Bu yangi tartib “Bola huquqlarining qoʻshimcha kafolatlari belgilanishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-608-sonli qonuni bilan belgilab qoʻyildi.

Bola huquqlari haqida gapirilganda avvalo “Bola” tushunchasiga qonun nuqtai nazardan sharh berib oʻtish oʻrinlidir. Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konventsiyaning 1-moddasida qayd etilganidek, «18 yoshga toʻlmagan har bir inson zoti, agar bolalarga nisbatan qoʻllaniladigan qonun boʻyicha u ertaroq balogʻatga yetgan deb topilmasa, bola hisoblanadi». Xuddi shu mazmundagi taʼrif Oʻzbekiston Respublikasining «Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida»gi qonunida ham ifodalangan.

Darhaqiqat, “Bola huquqlari toʻgʻrisidagi Konventsiya” 1989-yilda BMT ning Bosh Assambleyasi tomonidan qabul qilingan boʻlib, mazkur konventsiyaga bugungi kunda 190 dan ortiq davlat aʼzo hisoblanadi.

Umuman olganda bolalar qaysi davrda va qaysi mamlakatda yashashidan qatʼiy nazar alohida gʻamxoʻrlik va yordamga muhtoj qatlam hisoblanadi. Ayniqsa, ularning huquqlari oila mehri va gʻamxoʻrligi, ularning jamiyatdagi mustaqil hayotga toʻla tayyorlanishi, tinchlik, tenglik va birdamlik ruhida tarbiyalanishi tushunchalari bilan uzviy bogʻliq. Bolalar uchun nazarda tutilgan barcha huquqlar istisno va kamchiliklarsiz, irqi, jinsi, tili, dini, milliy-etnik yoki ijtimoiy kelib chiqish jihatidan, sogʻligʻi va tugʻilishi, ota-onasi yoki qonuniy vasiysi yoxud boshqa biron-bir holatlardan qatʼi nazar, hurmat qilinishi va taʼminlanishi kerak.

Aytish joizki, yuqorida qayd etilgan norma va talablarga hukumatimiz mustaqillikning ilk kunlaridan eʼtibor bera boshlagan va Prezidentimiz tomonidan 2020-yil 10-martda imzolangan yuqoridagi qonun mazkur yoʻnalishdagi islohotlarning mantiqiy davomi boʻldi.

Ushbu qonun bilan amaldagi toʻrtta qonunga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilib, qonun 2020-yil 11-martdan kuchga kirdi.

Yangi qonunga koʻra Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksi

96-moddasi 4-qism bilan toʻldirilib, endilikda ota-ona va bola alohida-alohida yashagan taqdirda, vasiylik va homiylik organlari, shuningdek, oʻn toʻrt yoshga toʻlgan bola bir vaqtning oʻzida ota va onadan voyaga yetmagan bolalarning taʼminoti uchun aliment undirish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatishga haqli boʻldi. Bu borada Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi 42-moddasiga ham tegishli oʻzgartirish kiritildi.

Qonun bilan, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining «Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida»gi qonuni 11-moddasining beshinchi qismiga ham oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritildi. Unga koʻra bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganda, shu jumladan, ota-ona (ulardan biri) yoki ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaxslar bolaga taʼminot, tarbiya va taʼlim berish boʻyicha majburiyatlarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda yoxud ota-onalik huquqlarini suiisteʼmol qilganda bola oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini soʻrab, vasiylik va homiylik organiga, shuningdek, boshqa davlat organlariga mustaqil ravishda murojaat qilishga haqli boʻldi.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasining «Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida»gi Qonuni yangi 241–modda bilan toʻldirildi. Yangi modda “Voyaga yetmagan shaxslarning murojaatlarini koʻrib chiqishning oʻziga xos xususiyatlari” – deb nomlandi.

Yangi modda talabiga koʻra, voyaga yetmagan shaxslar oʻz huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishi masalalari yuzasidan davlat organlariga, tashkilotlarga yoki ularning mansabdor shaxslariga ushbu Qonunda belgilangan tartibda mustaqil ravishda murojaat berishga haqli boʻldi. Davlat organlari, tashkilotlar yoki ularning mansabdor shaxslari tomonidan voyaga yetmagan shaxsning murojaatlarini koʻrib chiqish uning qonuniy vakillari, shuningdek, vasiylik va homiylik organlari ishtirokida amalga oshirilishi mumkinligi, voyaga yetmagan shaxslar toʻliq muomala layoqatiga ega boʻlmaganligi sababli ularning murojaatlarini koʻrib chiqmasdan qoldirishga yoʻl qoʻyilmasligi belgilandi.

Murojaatda qoʻyilgan masalalarni hal etish oʻz vakolatiga kirmaydigan davlat organlari, tashkilotlar, shuningdek, ularning mansabdor shaxslari murojaatni tegishli davlat organiga, boshqa tashkilotga yoki mansabdor shaxsga yoxud vasiylik va homiylik organiga yuborishi shartligi ham moddaning ikkinchi qismida alohida belgilangan.

   Xulosa oʻrnida shuni aytishimiz mumkinki, qonunchiligimizga kiritilgan mazkur oʻzgartirish va qoʻshimchalar mamlakatimizda bola huquqlarini taʼminlash borasida olib borilayotgan izchil islohotlarning mantiqiy davomi boʻlib, bu yangiliklar bola huquqlarining kafolati taʼminlanishiga xizmat qiladi.

   M.Matyusupov, tuman Adliya boʻlimi boshligʻi.