21.11.2026
Тил Öz Qq Ёзув Кирилл Lotin
Reklama banneri
Ҳарф ўлчами Ранг Расмлар
21.11.2026, 16:31
Мақолалар 👁 749

ДОЙИММИСИЗ, БЎЛАММИСИЗ?!

ДОЙИММИСИЗ, БЎЛАММИСИЗ?!

“Насабларингизни (зотларингизни) билинглар, қариндошларингизга силаи раҳм қиласизлар. Чунки алоқаси узилган қариндошчиликнинг яқинлиги йўқдир...” (“Ҳадис”дан).

Ҳозирги жонли сўзлашувда ҳам, вақтли матбуот ва ҳатто телевидениеда ҳам, амакининг ўғли ёки қизини жиян деб аташаётгани, опа-сингилларнинг фарзандлари бир-бирини ким деб аташда янглишаётгани ушбу мўъжаз мақолани ёзишга ундади. Ният холис, уруғ-аймоқчиликни ёқлаш ёки ҳеч ким билан баҳслашиш ниятимиз ҳам йўқ. Фақат ҳозирги авлод қариндошлик муносабатлари тилимизда қандай тўғри аталишини билишни истасалар, марҳамат, фикрлашамиз. Ким тўғри аташни билишни истамас экан “отис” (отец-рус) “мамашка”, “брат”, “сестрёнка” деб юраверсин.

70-80 ёшни кўрган ўзбек, қозоқ, қорақалпоқ, туркман оқсоқоллари билан суҳбатлашиб, фикрларимизни кенг жамоатчилик билан ўртоқлашишга жазм этдик. Ёшларимиз (авлодимиз) амаки, амма, хола, дойи (тоға), жиян, тоғавачча, бўла (холаввача) қандай қариндош эканлигини билиб қўйсалар асло зиён қилмас!

Хўш, амаки ким ўзи?

“Ўзбек тилининг изоҳли луғати” (5 жилдлик. 1-жилд)да: Амаки: 1. (форс тилида ақр) отанинг акаси ёки укаси (жиянга нисбатан) 2. Ўзидан катта эр кишига мурожаатда ёки ҳурмат юзасидан ишлатилади; 3. Умуман эр киши (ўзидан кичикларга нисбатан) деб учта маъноси берилган. 1-изоҳдан қавс ичида берилган “жиянга нисбатан” деган сўзга қўшила олмаймиз. Балки Ўзбекистоннинг бошқа вилоятларида шевада бундай ишлатилар, лекин бизда амакини, амакининг ўғил-қизларини “жиян” деб атамайдилар! Уларни ака (опа), ука (сингил) деб атаган тўғри бўлади.

Қозоқ, қорақалпоқ, туркманлар бу масалада анча маҳкамроқ.

Шу китобда: “Амакивачча ака-укаларнинг ўғил-қизлари (бир-бирига нисбатан) деб тўғри берилган (I жилд, 79-бет)”. Лекин II-жилднинг 96-бетида: “Жиян – ака-укаларнинг (?), опа-сингилларнинг фарзандлари (тоғага, амакига, аммага, холага нисбатан)”, – деб чалкаш фикр билдирилган. Яъни амаки ва жиянларнинг қариндошлик муносабатидаги фарқ йўқолган.

Хуллас, амаки – отамизнинг акаси ёки укаси. Бизда ота, бува, ака деб аташади. Халқимизда шундай дастур амал қилиб келганки, бола тили чиққанидан ота (дада)сининг отаси ҳаёт бўлса, ота (дада)ни “ака” деб аташни маъқул кўрганлар. Бу ҳозир ҳам амалда, лекин кўпроқ “дада” деб аташ урф бўлмоқда.

Ота, бобо – ота (дадамиз)нинг отаси.

Ота, бува – онамизнинг отаси (Тошкент томонларда опоқдода). Ўзбекистон Халқ артисти Ортиқ Отажонов ТВда неварасини сал койиб қўйганди: “менга “бува”, “бобо” де, “дода” дема”, – деб.

Буви, эна – отамизнинг онаси.

Буви, момо – онамизнинг онаси.

Она – ойи (шеваларда турли аташади, бизда, “опа” дейишади).

Ота – дада (“ака” деб аташ борлигини юқорида айтиб ўтгандик).

Амакиввача – отамизнинг ака-укаларининг ўғил-қизлари (ўша китоб 73-бет, I-жилд). Ёши катта бўлса – ака, опа, кичик бўлса ука, сингил.

Амма – отамизнинг опаси ёки синглиси.

Хола – онамизнинг опаси ёки синглиси.

Дойи (тоға). (164-бет). “Аёлнинг ака-укалари (унинг болаларига нисбатан). Яъни онамизнинг ака-укалари (эр кишилар) ва уларнинг фарзандлари. “Қозоқ, қорақалпоқларда тоғаси – дойисининг қизларини “дойиқиз” деб аташади.

Жиян – аммамизнинг ўғил-қизлари. Опамизнинг, синглимизнинг фарзандлари. Улар отамизга ҳам, бизга ҳам жиян. 70 ёшдаги чол ё момо бўлса ҳам, биз 7 ёшда бўлсак ҳам, бизга жиян бўлади!

Жиян – амаки эмас! Жиянларнинг ўғил-қизлари, ҳам бизга жиян (ча)лар бўлиб бораверади. Ўша мўътабар китобнинг 96-бетида ўзидан кичик яқин кишиларга ҳам жиян деб мурожаат қилиниши тўғри кўрсатилган.

Бўла – опа-сингилнинг болалари (бир-бирига нисбатан), холавачча. Демак, холамизнинг болалари бизга бўла бўлади!

Почча (езна, жезна) – опанинг, ёши катта жиян – “дойи қиз”нинг эри, холамизнинг эри. Ёши кичикларига “куёв” дейилади, езна дейилмайди.

Қайноға – эрнинг акалари, ака уруғлари ёши катталари аёл учун, хотиннинг акалари, ака уруғлари ёши катталари эр учун қайноға бўлади.

Қайни – эрнинг укалари, ёши кичик ука (ини) уруғлари аёл учун қайни бўлади. Хотиннинг укалари, ёши кичик ука уруғлари эр учун қайни бўлади.

Хоразмда ёши кичикларни ҳам “қайноға” деб аташ бор.

Болдиз – ўзбекларда рафиқасининг сингиллари эрга болдиз бўлади.

Бекач – эрнинг сингиллари, жиян сингиллари ҳам рафиқасига бекач бўлади.

Халқимизда ҳурмат – одоб юзасидан бегона кишиларни ҳам бобо, бува, ота, отахон, моможон, энажон, ака, опа, хола, дойи – тоға, жиян, ука, иним, синглим, қариндошим, оғайни, биродар деб аташдек яхши одат бор. Бу балки, ҳамма Одам Ато ва Момо Ҳавонинг фарзандлари эканимизни эслатиб, таъкидлаб турар...

“Кўз қаерда бўлса, меҳр ўша ерда” деганларидек, қариндошларнинг яқинлиги қатнашиқда, меҳр-у муҳаббатда. Аммо ҳар нарсани ўз номи билан атаган ҳам маъқул иш.

Турсунбой АБДУЛЛАЕВ,

таълим фахрийси.

🎬 Видеогалерея Барчаси →
БИР ВАТАН, БИР ЭЛ, БИР БАЙРОҚ! АМУДАРЁДА БАЙРОҚ ЭСТАФЕТАСИ КЎТАРИНКИ РУҲДА ДАВОМ ЭТДИ ▶ БИР ВАТАН, БИР ЭЛ, БИР БАЙРОҚ! АМУДАРЁДА БАЙРОҚ ЭСТАФЕТАСИ КЎТАРИНКИ РУҲДА ДАВОМ ЭТДИ 16.11.2026 «Илғор фермерлар клуби» аъзолари учун дала семинарлари ўтказилди ▶ «Илғор фермерлар клуби» аъзолари учун дала семинарлари ўтказилди 16.11.2026 Болажонларга йўл ҳаракати қоидалари ҳақида маълумотлар берилди ▶ Болажонларга йўл ҳаракати қоидалари ҳақида маълумотлар берилди 13.11.2026 Сайёр қабулда 12 та мурожаатдан 10 таси ижобий ҳал этилди ▶ Сайёр қабулда 12 та мурожаатдан 10 таси ижобий ҳал этилди 13.11.2026 Амударё туманида СЕО ва ЖС бўлимининг янги биноси фойдаланишга топширилди ▶ Амударё туманида СЕО ва ЖС бўлимининг янги биноси фойдаланишга топширилди 12.11.2026 Амударёлик нуронийлар мини футбол бўйича ўртоқлик учрашувида ғолиб чиқди ▶ Амударёлик нуронийлар мини футбол бўйича ўртоқлик учрашувида ғолиб чиқди 12.11.2026 49-сонли боғчада экологик тарбиянинг амалий методикалари намойиш этилди ▶ 49-сонли боғчада экологик тарбиянинг амалий методикалари намойиш этилди 12.11.2026 Ўрта қалъа овулида хотин-қизлар билан профилактик учрашув ўтказилди ▶ Ўрта қалъа овулида хотин-қизлар билан профилактик учрашув ўтказилди 12.11.2026 65-сонли мактабнинг янги биноси фойдаланишга топширилди ▶ 65-сонли мактабнинг янги биноси фойдаланишга топширилди 11.11.2026 Амударё туманида кузги шудгорлаш ишларини сифатли ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда ▶ Амударё туманида кузги шудгорлаш ишларини сифатли ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда 10.11.2026 45-сонли боғчада «Жажжи экологлар» амалий семинари бўлиб ўтди ▶ 45-сонли боғчада «Жажжи экологлар» амалий семинари бўлиб ўтди 10.11.2026 Аҳоли саломатлиги — олий қадрият ▶ Аҳоли саломатлиги — олий қадрият 09.11.2026 Амударё туманида куз-қиш мавсумига тайёргарлик ишлари ўрганилди ▶ Амударё туманида куз-қиш мавсумига тайёргарлик ишлари ўрганилди 09.11.2026 Жисмоний тайёргарликдан ўтган чақирилувчилар ҳарбий қисм вакиллари билан суҳбатлашди ▶ Жисмоний тайёргарликдан ўтган чақирилувчилар ҳарбий қисм вакиллари билан суҳбатлашди 09.11.2026 Қўриқлаш хизмати — аҳоли осойишталиги ва мулк дахлсизлигининг кафолатидир ▶ Қўриқлаш хизмати — аҳоли осойишталиги ва мулк дахлсизлигининг кафолатидир 06.11.2026 АМУДАРЁДА “ЯШИЛ МАКОН” ЛОЙИҲАСИ ДОИРАСИДАГИ ИШЛАР ИЗЧИЛ ДАВОМ ЭТМОҚДА ▶ АМУДАРЁДА “ЯШИЛ МАКОН” ЛОЙИҲАСИ ДОИРАСИДАГИ ИШЛАР ИЗЧИЛ ДАВОМ ЭТМОҚДА 06.11.2026 Боғча тарбияланувчилари учун экологик тарбия методикалари намойиш этилди ▶ Боғча тарбияланувчилари учун экологик тарбия методикалари намойиш этилди 05.11.2026 Амударё туманида ички ишлар органлари ходимларининг касб байрами кенг нишонланди ▶ Амударё туманида ички ишлар органлари ходимларининг касб байрами кенг нишонланди 05.11.2026 Меҳнат ярмаркасида 29 нафар фуқаро доимий ишга жойлаштирилди ▶ Меҳнат ярмаркасида 29 нафар фуқаро доимий ишга жойлаштирилди 05.11.2026 Олис овуллардаги мактабларда «Китобхон ёшлар» клублари ташкил этилади ▶ Олис овуллардаги мактабларда «Китобхон ёшлар» клублари ташкил этилади 04.11.2026 Йўлларнинг қиш мавсумига тайёрлиги жойида ўрганилди ▶ Йўлларнинг қиш мавсумига тайёрлиги жойида ўрганилди 04.11.2026 Амударё туманида ҳарбий прокуратура сайёр қабули ва меҳнат ярмаркаси ўтказилди ▶ Амударё туманида ҳарбий прокуратура сайёр қабули ва меҳнат ярмаркаси ўтказилди 04.11.2026 Амударё туманида кузги мавсумда 829 минг кўчат экилади ▶ Амударё туманида кузги мавсумда 829 минг кўчат экилади 03.11.2026 Амударё туманида маънавий-маърифий ишлар самарадорлиги, мавжуд муаммолар муҳокама қилинди ▶ Амударё туманида маънавий-маърифий ишлар самарадорлиги, мавжуд муаммолар муҳокама қилинди 02.11.2026 ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАР УЧУН КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ КУРСЛАРИ ЯКУНЛАНИБ, СЕРТИФИКАТЛАР ТАНТАНАЛИ ТОПШИРИЛДИ ▶ ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАР УЧУН КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ КУРСЛАРИ ЯКУНЛАНИБ, СЕРТИФИКАТЛАР ТАНТАНАЛИ ТОПШИРИЛДИ 02.11.2026 Қонунчиликдаги аёллар ва болалар ҳуқуқлари ҳимоясига оид нормалар тушунтирилди ▶ Қонунчиликдаги аёллар ва болалар ҳуқуқлари ҳимоясига оид нормалар тушунтирилди 31.10.2026 Аҳолига сифатли ичимлик суви етказиб бериш борасидаги камчиликлар бартараф этилмоқда ▶ Аҳолига сифатли ичимлик суви етказиб бериш борасидаги камчиликлар бартараф этилмоқда 31.10.2026 Жажжи экологлар табиатни асраш бўйича дастлабки тушунчаларга эга бўлишди ▶ Жажжи экологлар табиатни асраш бўйича дастлабки тушунчаларга эга бўлишди 31.10.2026 10 ой давомида Қорақалпоғистон бўйича 39 та ҳолатда ичимлик суви кўрсаткичлари белгиланган талабларга жавоб бермаслиги аниқланди ▶ 10 ой давомида Қорақалпоғистон бўйича 39 та ҳолатда ичимлик суви кўрсаткичлари белгиланган талабларга жавоб бермаслиги аниқланди 30.10.2026 1-сонли мактабда Ўзбек тили байрами нишонланди ▶ 1-сонли мактабда Ўзбек тили байрами нишонланди 26.10.2026