Меҳнат низолари билан боғлиқ фуқаролик ишларнинг кўрилиши

1995 йил 21 декабрда Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг қабул қилиниши муносабати билан меҳнат қонунларининг тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш ва меҳнат низоларини кўришда вужудга келадиган масаларни тушунтириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди томонидан 1998-йил 17-апрелда «Судлар томонидан меҳнат шартномаси (контракти)ни бекор қилишни тартибга солувчи қонунларнинг қўлланилиши ҳақида»ги 12-сони қарори қабул қилинган.

Мазкур Пленум қарорида мулкчиликнинг барча шаклидаги корхоналар, муассасалар, ташкилотларда, шунингдек айрим фуқаролар ихтиёрида меҳнат шартномаси (контракт) бўйича ишлаётган жисмоний шахсларнинг меҳнатга оид муносабатлари меҳнат тўғрисидаги қонунлар ва бошқа меъёрий ҳужжатлар билан тартибга солинишига судларнинг эътибори қаратилган.

Мен ушбу Пленум қароридан келиб чиқиб меҳнат низолари билан боғлиқ ишларни кўришда суд амалиётидаги муаммолар ҳақида тўхталиб ўтмоқчиман.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 270-моддасига кўра, судга ёки меҳнат низолари комиссиясига мурожаат этиш учун қуйидаги муддатлар белгиланади:

- ишга тиклаш низолари буйича – ходимга у билан меҳнат шартномаси бекор қилинганлиги ҳақидаги буйрукнинг нусхаси берилган кундан бошлаб бир ой;

- ходим томонидан иш берувчига етказилган моддий зарарни тўлаш ҳақидаги низолар бўйича – зарар етказилганлиги иш берувчига маълум бўлган кундан бошлаб бир йил;

            - бошқа меҳнат низолари буйича – ходим ўз ҳуқуқи бузилганлигини билган ёки билиши лозим бўлган кундан бошлаб уч ой.

            Ушбу моддада белгиланган муддатлар узрли сабабларга кўра ўтказиб юборилган тақдирда, бу муддатлар суд ёки меҳнат низолари комиссияси томонидан қайта тикланиши мумкин.

            Ходимнинг соғлиғига етказилган зарарни қоплашга доир низолар бўйича судга мурожаат қилиш учун муддат белгиланмайди.

Пленум қарорининг 3-бандига кўра, судья даъво қилиш муддати ўтказиб юборилган деган асос билан даъво аризани қабул қилмасликка ҳақли эмас. Суд даъво муддати узрли сабабларга кўра ўтказиб юборилган деб топса, бу муддатни тиклайди. Агар суд ишдаги ҳужжатларни ҳар томонлама текшириб, судга мурожаат қилиш муддати узрсиз сабабларга кўра ўтказиб юборилганлигини аниқласа, даъвони рад этади.

ФПКнинг 10-моддаси ҳамда ФКнинг 153-моддасининг 2-қисми мазмунига кўра, фуқаролик суд ишларини юритиш тарафларнинг тортишуви ва тенг ҳуқуқлилиги асосида амалга оширилиши туфайли даъвогарнинг судга мурожаат этиш муддатини ўтказиб юборганлиги масаласи суд томонидан фақат низодаги тарафнинг берган аризасига мувофиқ қўлланилади.

Амалиётда даъво муддатини қўллашда ҳатоликларга йўл қўйилаётганлиги ҳолатлари ҳам учрайди.

Масалан, ходим ўзи билан меҳнат шартномаси бекор қилинганлиги ҳақидаги буйрукнинг нусхасини олгандан кейин судга эмас, балки бузилган ҳуқуқларини тиклаш ҳақида прокуратура органларига, касаба уюшмаларига мурожаат қилиши ва ушбу органлар томонидан берилган жавоб хатини олгандан кейин судга даъво ариза билан мурожаат қилиш ҳолларида айрим судлар томонидан бу ҳолатларга эътибор қаратилмасдан иккинчи тарафнинг даъвогар томонидан бир ой муддат ўтказиб юборилган деган аризасига мувофиқ даъвони рад этиш ҳоллари ҳам мавжуд.

Бундай ҳолатда, ходим ўзи билан меҳнат шартномаси бекор қилинганлиги ҳақидаги буйрукнинг нусхасини олгандан кейин прокуратура ёки касаба уюшмасига қачон мурожаат қилганлигини ва ушбу органлар томонидан берилган жавоб хатини қачон олганлигини аниқлаш лозим.

Пленум қарорининг 27-бандида «Меҳнат шартномаси корхонанинг тугатилиши сабабли МК 100-моддаси 2-қисмининг 1-банди бўйича бекор қилинган шахсларни ишга тиклаш ҳақидаги низоларни ҳал қилишда корхона мулкдорининг алмашиши ёки унинг қайта ташкил этилиши (қўшилиши, бўлиниши, янгидан ташкил топиши, ажралиб чиқиши, бирлашиши) корхонанинг тугатилиши деб қаралмаслигини ва меҳнат муносабатларини бекор қилишни келтириб чиқармаслигини судлар назарда тутмоқлари зарур.

Корхона мулкдори ўзгарганда, шунингдек у қайта ташкил қилинганда ходимнинг розилигига кўра меҳнат муносабатлари давом эттирилаверади. Янги мулкдор фақат корхона раҳбари, унинг ўринбосарлари, бош бухгалтер, корхонада бош бухгалтер лавозими бўлмаган тақдирда эса, бош бухгалтер вазифасини амалга оширувчи ходим билан меҳнат шартномасини МК 100-моддаси 2-қисмининг            6-бандига кўра бекор қилишга ҳақли. Иш берувчининг ташаббусига кўра корхонанинг қолган ходимлари билан меҳнат шартномаси фақат МК 100-моддасининг 2-қисмида назарда тутилган бошқа асослар бўйича бекор қилинишига йўл қўйилади.

Корхона номининг ўзгариши, шунингдек корхонанинг бир орган ихтиёридан бошқасига ўтказилиши корхонанинг тугатилиши деб баҳоланиши мумкин эмас ва бу меҳнат муносабатларининг бекор қилинишига олиб келмайди» деб кўрсатилган.

Шундай бўлсада айрим ҳолларда суд томонидан корхонанинг қайта ташкил этилишини (реорганизация) (қўшилиши, бўлиниши, янгидан ташкил топиши, ажралиб чиқиши, бирлашиши) корхонанинг тугатилганлиги (ликвидация) деб қаралиши натижасида ҳатоликларга йўл қўйилиши ҳолатлари ҳам мавжуд.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 277-моддасига кўра, айрим тоифадаги давлат хизматчиларнинг меҳнат шартномасни бекор қилиш, бошқа ишга ўтказиш, асоссиз равишда бошқа ишга ўтказиш ёки меҳнатга оид муносабатларни бекор қилиш билан боғлиқ ҳолда етказилган зарарни ундириш ва интизомий жазо бериш масалаларига тааллуқли меҳнат низолари қонунда белгиланган тартибда кўриб чиқилади.

 Яқин кунгача судларда айрим тоифадаги давлат хизматчиларнинг меҳнат шартномасни бекор қилиш, бошқа ишга ўтказиш, асоссиз равишда бошқа ишга ўтказиш ёки меҳнатга оид муносабатларни бекор қилиш билан боғлиқ ҳолда етказилган зарарни ундириш ва интизомий жазо бериш ҳақидаги ишлар бўйича тааллуқлилик масаласида муаммолар мавжуд эди.

Олий суд томонидан тааллуқлилик масаласи бўйича тегишли тушунтиришлар берилди ва ҳозирги кунда бундай меҳнат низолари  қонунда белгиланган тартибда кўриб чиқилмоқда.

 Пленум қарорининг 50-банди 1-хатбошисига кўра, судлар ходим билан меҳнат шартномаси бекор қилинишининг қонунийлигини буйруқда кўрсатилган асослар бўйича текшириши лозим. Меҳнат муносабатининг бекор қилинишини суд бошқа асосда кўришга ҳақли эмас.

2 ва 3-хатбошисида «Агар суд ишга тиклаш ҳақидаги низони ҳал қилишда иш берувчининг меҳнат муносабатларини бекор қилишга асоси бўлган деб топса, аммо меҳнат шартномасини бекор қилиш таърифи нотўғри ёки амалдаги қонунларга мос бўлмаса, суд таърифни ўзгартиради ва ҳал қилув қарорида меҳнат шартномасини бекор қилиш сабабини қонунларга аниқ мос ҳолда, қонуннинг тегишли моддаси (банди)га таянган ҳолда кўрсатади.

Ходимнинг илтимосига кўра суд ҳал қилув қарори чиқаришда меҳнат шартномасини бекор қилиш таърифини ўз ташаббусига кўра тарафларнинг келишувига кўра ўзгартириш билан чекланиши ҳам мумкин» деб белгиланган.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 100-моддаси 3-қисмига кўра, ходим вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик даврида ва меҳнат тўғрисидаги қонунлар ва бошқа норматив ҳужжатларда назарда тутилган таътилларда бўлган даврида меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилишга йўл қўйилмайди, корхона бутунлай тугатилган ҳоллар бундан мустасно.

Пленум қарорининг 22-бандида бўлса, ходимнинг вақтинча меҳнатга қобилиятсизлиги, унинг меҳнат таътилида бўлиши ва барча бошқа ҳолатлар   1 ойлик муддатнинг узилишига сабаб бўлмайди, иш берувчи бу муддат ичида касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органининг, зарур ҳолларда эса маҳаллий меҳнат органининг (МКнинг 25, 246-моддалари), ҳокимиятнинг тегишли вакиллик органининг («Ўзбекистон Республикасида депутатлар мақоми тўғрисида»ги Қонуннинг 28-моддаси) розилигини олиб, ходим билан бўлган меҳнат шартномасини бекор қилишга ҳақлидир деб кўрсатилган.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, судлар томонидан меҳнат қонунчилиги тӯғри ва бир хилда қӯлланилиши таъминланиши, шунингдек ҳар бир корхона, муассаса ва ташкилотларда ҳам меҳнат қонунчилигига қатъий риоя қилиниши таъминланишига эришиш лозим деб ҳисоблайман.

Зульфия Бабаджанова, Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси