Mehnat nizolari bilan boğliq fuqarolik işlarning körilişi
1995-yil 21-dekabrda Özbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining qabul qilinişi munosabati bilan mehnat qonunlarining töğri va bir xilda qöllanilişini taʼminlaş va mehnat nizolarini körişda vujudga keladigan masalarni tuşuntiriş maqsadida Özbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan 1998-yil 17-aprelda «Sudlar tomonidan mehnat şartnomasi (kontrakti)ni bekor qilişni tartibga soluvçi qonunlarning qöllanilişi haqida»gi 12-soni qarori qabul qilingan.
Mazkur Plenum qarorida mulkçilikning barça şaklidagi korxonalar, muassasalar, taşkilotlarda, şuningdek ayrim fuqarolar ixtiyorida mehnat şartnomasi (kontrakt) böyiça işlayotgan jismoniy şaxslarning mehnatga oid munosabatlari mehnat töğrisidagi qonunlar va boşqa meʼyoriy hujjatlar bilan tartibga solinişiga sudlarning eʼtibori qaratilgan.
Men uşbu Plenum qaroridan kelib çiqib mehnat nizolari bilan boğliq işlarni körişda sud amaliyotidagi muammolar haqida töxtalib ötmoqçiman.
Özbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 270-moddasiga köra, sudga yoki mehnat nizolari komissiyasiga murojaat etiş uçun quyidagi muddatlar belgilanadi:
- işga tiklaş nizolari buyiça – xodimga u bilan mehnat şartnomasi bekor qilinganligi haqidagi buyrukning nusxasi berilgan kundan boşlab bir oy;
- xodim tomonidan iş beruvçiga yetkazilgan moddiy zararni tölaş haqidagi nizolar böyiça – zarar yetkazilganligi iş beruvçiga maʼlum bölgan kundan boşlab bir yil;
- boşqa mehnat nizolari buyiça – xodim öz huquqi buzilganligini bilgan yoki bilişi lozim bölgan kundan boşlab uç oy.
Uşbu moddada belgilangan muddatlar uzrli sabablarga köra ötkazib yuborilgan taqdirda, bu muddatlar sud yoki mehnat nizolari komissiyasi tomonidan qayta tiklanişi mumkin.
Xodimning soğliğiga yetkazilgan zararni qoplaşga doir nizolar böyiça sudga murojaat qiliş uçun muddat belgilanmaydi.
Plenum qarorining 3-bandiga köra, sudya daʼvo qiliş muddati ötkazib yuborilgan degan asos bilan daʼvo arizani qabul qilmaslikka haqli emas. Sud daʼvo muddati uzrli sabablarga köra ötkazib yuborilgan deb topsa, bu muddatni tiklaydi. Agar sud işdagi hujjatlarni har tomonlama tekşirib, sudga murojaat qiliş muddati uzrsiz sabablarga köra ötkazib yuborilganligini aniqlasa, daʼvoni rad etadi.
FPKning 10-moddasi hamda FKning 153-moddasining 2-qismi mazmuniga köra, fuqarolik sud işlarini yuritiş taraflarning tortişuvi va teng huquqliligi asosida amalga oşirilişi tufayli daʼvogarning sudga murojaat etiş muddatini ötkazib yuborganligi masalasi sud tomonidan faqat nizodagi tarafning bergan arizasiga muvofiq qöllaniladi.
Amaliyotda daʼvo muddatini qöllaşda hatoliklarga yöl qöyilayotganligi holatlari ham uçraydi.
Masalan, xodim özi bilan mehnat şartnomasi bekor qilinganligi haqidagi buyrukning nusxasini olgandan keyin sudga emas, balki buzilgan huquqlarini tiklaş haqida prokuratura organlariga, kasaba uyuşmalariga murojaat qilişi va uşbu organlar tomonidan berilgan javob xatini olgandan keyin sudga daʼvo ariza bilan murojaat qiliş hollarida ayrim sudlar tomonidan bu holatlarga eʼtibor qaratilmasdan ikkinçi tarafning daʼvogar tomonidan bir oy muddat ötkazib yuborilgan degan arizasiga muvofiq daʼvoni rad etiş hollari ham mavjud.
Bunday holatda, xodim özi bilan mehnat şartnomasi bekor qilinganligi haqidagi buyrukning nusxasini olgandan keyin prokuratura yoki kasaba uyuşmasiga qaçon murojaat qilganligini va uşbu organlar tomonidan berilgan javob xatini qaçon olganligini aniqlaş lozim.
Plenum qarorining 27-bandida «Mehnat şartnomasi korxonaning tugatilişi sababli MK 100-moddasi 2-qismining 1-bandi böyiça bekor qilingan şaxslarni işga tiklaş haqidagi nizolarni hal qilişda korxona mulkdorining almaşişi yoki uning qayta taşkil etilişi (qöşilişi, bölinişi, yangidan taşkil topişi, ajralib çiqişi, birlaşişi) korxonaning tugatilişi deb qaralmasligini va mehnat munosabatlarini bekor qilişni keltirib çiqarmasligini sudlar nazarda tutmoqlari zarur.
Korxona mulkdori özgarganda, şuningdek u qayta taşkil qilinganda xodimning roziligiga köra mehnat munosabatlari davom ettirilaveradi. Yangi mulkdor faqat korxona rahbari, uning örinbosarlari, boş buxgalter, korxonada boş buxgalter lavozimi bölmagan taqdirda esa, boş buxgalter vazifasini amalga oşiruvçi xodim bilan mehnat şartnomasini MK 100-moddasi 2-qismining 6-bandiga köra bekor qilişga haqli. Iş beruvçining taşabbusiga köra korxonaning qolgan xodimlari bilan mehnat şartnomasi faqat MK 100-moddasining 2-qismida nazarda tutilgan boşqa asoslar böyiça bekor qilinişiga yöl qöyiladi.
Korxona nomining özgarişi, şuningdek korxonaning bir organ ixtiyoridan boşqasiga ötkazilişi korxonaning tugatilişi deb baholanişi mumkin emas va bu mehnat munosabatlarining bekor qilinişiga olib kelmaydi» deb körsatilgan.
Şunday bölsada ayrim hollarda sud tomonidan korxonaning qayta taşkil etilişini (reorganizatsiya) (qöşilişi, bölinişi, yangidan taşkil topişi, ajralib çiqişi, birlaşişi) korxonaning tugatilganligi (likvidatsiya) deb qaralişi natijasida hatoliklarga yöl qöyilişi holatlari ham mavjud.
Özbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 277-moddasiga köra, ayrim toifadagi davlat xizmatçilarning mehnat şartnomasni bekor qiliş, boşqa işga ötkaziş, asossiz ravişda boşqa işga ötkaziş yoki mehnatga oid munosabatlarni bekor qiliş bilan boğliq holda yetkazilgan zararni undiriş va intizomiy jazo beriş masalalariga taalluqli mehnat nizolari qonunda belgilangan tartibda körib çiqiladi.
Yaqin kungaça sudlarda ayrim toifadagi davlat xizmatçilarning mehnat şartnomasni bekor qiliş, boşqa işga ötkaziş, asossiz ravişda boşqa işga ötkaziş yoki mehnatga oid munosabatlarni bekor qiliş bilan boğliq holda yetkazilgan zararni undiriş va intizomiy jazo beriş haqidagi işlar böyiça taalluqlilik masalasida muammolar mavjud edi.
Oliy sud tomonidan taalluqlilik masalasi böyiça tegişli tuşuntirişlar berildi va hozirgi kunda bunday mehnat nizolari qonunda belgilangan tartibda körib çiqilmoqda.
Plenum qarorining 50-bandi 1-xatboşisiga köra, sudlar xodim bilan mehnat şartnomasi bekor qilinişining qonuniyligini buyruqda körsatilgan asoslar böyiça tekşirişi lozim. Mehnat munosabatining bekor qilinişini sud boşqa asosda körişga haqli emas.
2 va 3-xatboşisida «Agar sud işga tiklaş haqidagi nizoni hal qilişda iş beruvçining mehnat munosabatlarini bekor qilişga asosi bölgan deb topsa, ammo mehnat şartnomasini bekor qiliş taʼrifi notöğri yoki amaldagi qonunlarga mos bölmasa, sud taʼrifni özgartiradi va hal qiluv qarorida mehnat şartnomasini bekor qiliş sababini qonunlarga aniq mos holda, qonunning tegişli moddasi (bandi)ga tayangan holda körsatadi.
Xodimning iltimosiga köra sud hal qiluv qarori çiqarişda mehnat şartnomasini bekor qiliş taʼrifini öz taşabbusiga köra taraflarning kelişuviga köra özgartiriş bilan çeklanişi ham mumkin» deb belgilangan.
Özbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 100-moddasi 3-qismiga köra, xodim vaqtinça mehnatga qobiliyatsizlik davrida va mehnat töğrisidagi qonunlar va boşqa normativ hujjatlarda nazarda tutilgan taʼtillarda bölgan davrida mehnat şartnomasini iş beruvçining taşabbusi bilan bekor qilişga yöl qöyilmaydi, korxona butunlay tugatilgan hollar bundan mustasno.
Plenum qarorining 22-bandida bölsa, xodimning vaqtinça mehnatga qobiliyatsizligi, uning mehnat taʼtilida bölişi va barça boşqa holatlar 1 oylik muddatning uzilişiga sabab bölmaydi, iş beruvçi bu muddat içida kasaba uyuşmasi qömitasi yoki xodimlarning boşqa vakillik organining, zarur hollarda esa mahalliy mehnat organining (MKning 25, 246-moddalari), hokimiyatning tegişli vakillik organining («Özbekiston Respublikasida deputatlar maqomi töğrisida»gi Qonunning 28-moddasi) roziligini olib, xodim bilan bölgan mehnat şartnomasini bekor qilişga haqlidir deb körsatilgan.
Yuqoridagilardan kelib çiqib, sudlar tomonidan mehnat qonunçiligi tuğri va bir xilda qullanilişi taʼminlanişi, şuningdek har bir korxona, muassasa va taşkilotlarda ham mehnat qonunçiligiga qatʼiy rioya qilinişi taʼminlanişiga erişiş lozim deb hisoblayman.
Zulfiya Babadjanova, Qoraqalpoğiston Respublikasi sudi sudyasi

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶