ОИЛАДА ФАРЗАНД ТАРБИЯСИ

Дастлабки муваффақиятлар
Дам олиш куни эрталабки нонушта чоғида Валижонга дадаси:
- Ўғлим, бугун боғда ишлаймиз, у ерда қилиниши керак бўлган ишлар жуда кўп. Сен менга ёрдам берасан, - деди.
Ота-ўғил шу куни роса тер тўкишди. Кўчатларнинг тагини юмшатишда, янги экилган ниҳоллар ва гулларни суғоришда, шох- шаббаларни тўплашда, қўйингки, турли-туман ишларни бажаришда Валижон ҳам ўзининг муносиб ҳиссасини қўшди. Тушлик чоғи дадаси ўғлидан хурсанд бўлиб:
- Менинг энг яқин ёрдамчим, - дея ойисига уни роса мақтади. Тушликдан сўнг боғдаги чала қолган ишларни ҳам биргаликда тугатишди.
Тартибга келтирилган ораста боғ, ҳафсала билан ишлов берилган дарахтлар, боққа кўрк бағишлаб турган гулзор, чиройли таралган ишкомга қараб Валижоннинг дили яйради.
У кун бўйи дадаси билан бирга боғ юмушларида иштирок этган бўлса-да, чарчоқ сезмасди, аксинча, ундаги ўз ишидан мамнунлик туфайли зоҳир бўлган қувноқ кайфият юз-кўзидан шундоққина билиниб турарди.
Дадаси билан биргаликда ўтказган мана шу сермазмун бир кун унинг меҳнатга бўлган муносабатини тамоман ўзгартирганди. Энг асосийси, меҳнат бағишлаган завқ, отасининг мамнунлиги унинг қалбида янада шижоат, яқинларига нисбатан меҳрибонлик ҳиссини уйғотганди.
Оилада фарзандларга бериладиган меҳнат тарбияси катталарнинг иштироки ва намунаси билан амалга оширилганда ҳар икки томон учун ҳам фойдали бўлади. Ота-боболаримиз ҳам ана шу жиҳатларга кўпроқ эътибор қаратишган. Улар болаларни ёшликдан меҳнатга муҳаббат руҳида тарбиялашни биринчи ўринга қўйганлар. Фарзандларининг бўш вақтини керакли ишларгагина сарфлашлари учун ҳар доим жон куйдирганлар. Буюрилган ишни ўз вақтида бажариш, ундан бўйин товламаслик лозимлиги ҳам уқтириб борилган.
Aммо ҳамиша ҳам қуруқ панд-насиҳатлар орқали кўзланган мақсадга эришилавермайди. Тўғри, катталар томонидан билдириладиган насиҳатларнинг бола тарбиясида аҳамияти беқиёс. Буни инкор этиб бўлмайди. Шу билан бир қаторда оила бошлиқларининг ўзлари намуна бўлганлари ҳолда фарзандларини фойдали ишларга жалб қилишлари энг яхши усул эканлиги ҳаётда ўз тасдиғини топган. Чунки катталар билан ҳамкорликда олиб борилган фаолият болалар учун кенг имкониятлар эшигини очади. Уларга билдирилган ишонч ва рағбат эса масъулият ҳиссини тарбиялаб боради.
Тузатилиши қийин бўлган хатолар
Оилада фарзанд улғаймоқда. Катталар унинг одоби, атрофдагилар билан муносабати, ўқиши тўғрисида ҳаммалари бирдек қайғуришади. Вақтида ўйнаб, вақтида овқатланиб, дарсларини пухта тайёрлашлари ҳам ота-оналар томонидан доимий равишда назорат қилиб борилади. Бу яхши, албатта. Лекин шу жараёнда оила бошлиқларининг ўзлари фарзандларига берилиши лозим бўлган меҳнат тарбиясини кўп ҳолларда эътибордан четда қолдиришааи. Натижада болада меҳнатга бўлган ижобий муносабат, қўлидан келганча уй юмушларида ота- онасига ёрдамлашиш каби ҳаракатлар кўзга ташланмайди. Кези келганда шуни айтиш жоизки, ёшлигидан меҳнатга ўргатилмаган бола катта бўлганида ҳам ўзига буюрилган ишларни бажаришдан бўйин товлай бошлайди. Катталарнинг бу хатоси келгусида уларга ниҳоятда қимматга тушади.
Тарбияда хато қилсанг!
Aйрим ота-оналар «Болам ҳали ёш, айни ўйнайдиган пайти, иш бўлса қочмас», деган ўйда фарзандларига уй юмушларини деярли буюришмайди. Улар бу ҳаракатлари нотўғри эканини дастлаб сезишмайди ҳам, Натижада ўша оиланинг фарзанди ўта дангаса, қўлидан бирор иш келмайдиган ношуд бўлиб улғаяди. Энди меҳрибон ота- оналарга ўзлари йўл қўйган хатони тузатиш учун узоқ вақт, сабр ва чидам керак бўлади.
Мутахассисларнинг эътирофича, бола мактабга қадам қўйган кундан бошлаб ота-оналар уни доимий равишда бажариши лозим бўлган меҳнатга ўргатиб боришлари даркор. Aвваллари боғча боласи ҳисобланган ўғил ёки қиз ўйин машғулотлари орқали меҳнатга йўналтирилган бўлса, мактаб давридан бошлаб эса улар ўзи ва укаларининг ўрин-кўрпасини тартибга келтириш, хона гулларига вақти-вақти билан сув қуйиш, дераза токчалари, китоб жавони чангини артиш, ўзи ва оила аъзоларининг пойабзаллари тозалигига эътибор бериш, дастурхон тузаш ёки йиғиштиришда ойисига қарашиш каби зиммасига юклатилган вазифаларни бажаришга одатлантирилди.
Жуда эрта меҳнатга йўналтирилган бола ўз ишига ўта масъулият билан қарашга ўрганади, Aста-секин унинг хулқ-атворида тартиблилик, интизомлилик кўзга ташлана боради. Натижада у фақат ўзига ёққан ишнигина эмас, балки оиласи учун зарур бўлган юмушларни бажаришга ҳам ўрганади. Демак, болани ёшликдан меҳнатга ўргатиб бориш унинг келгуси ҳаётида эришадиган ютуқлари билан бирга юқоридаги каби «тузатилиши қийин бўлган хатолар»нинг олдини олишда ҳам муҳим аҳамиятга эгадир.
Вақт ортидаги бой берилган имконият
Aйрим ота-оналар оилада меҳнат тарбияси билан, албатта, шуғулланиш лозимлигини, мазкур жараённи орқага суриб бўлмаслигини яхши англашади. Aммо бунга оз бўлса-да, вақт топишолмайди. «Тиғиз вақт» масаласи улар истакларининг амалга ошишига доимо тўсқинлик қилади.
Дейлик: қизча ойисига эрталабки нонуштадан сўнг идишларни ўзи ювишини айтади, онаси унга: «Мен сендан тезроқ юваман, вақтим зиқ, бугун ишга эртароқ боришим керак, сен мактабга бориш учун тайёргарлигингни кўрақол», дея уни ўзи хоҳлаган ишдан маҳрум этиб, бу юмушни ўз зиммасига олади ёки уй йиғиштиришни, полларни артишни ҳам боласига ишониб топширолмайди. Aчинарлиси, мазкур ҳолат доимий равишда такрорланаверади. Энг ёмони, уй ишларини тезроқ ва самаралироқ бажариш мақсадида қилинган катталарнинг бу тарздаги саъй-ҳаракатлари туфайли болаларда меҳнатга бўлган иштиёқ аста-секинлик билан сўна бошлайди. Aҳвол шу даражага бориб этадики, бола кейинчаиик оддий ишни ҳам эплаб бажара олмайди.
«Ўзим бажара қолай, болага қараб ўтираманми», «Болага иш буюр, орқасидан ўзинг югур», «Боланинг иши чала, ундан ўзим қилганим дуруст», деб ўйлайдиган ва шу йўсинда иш тутувчи ота- оналар ҳам, афсуски, юқоридаги хатоларга билиб-билмай йўл қўйишади.
Ота-онаиарнинг фарзандларига нисбатан ўта меҳрибонлиги, жонкуярлиги, вақт зиқлиги сабаб уй юмушларини болалар иштирокисиз бажариб қўя қолиш каби ўзлари яратган «тартиб»дан чиқа олмаслиги юқоридаги иллатларнинг илдиз отишига сабаб бўлади. Шундай экан, фарзанди камолотини, бахт-у саодатини ўйлаган ҳар бир ота-она оилада меҳнат тарбияси масаласига алоҳида аҳамият қаратмоғи зарур. Ўшанда юқоридаги каби мураккаб вазиятлар юзага келмайди.

Дилором СУЛТОНОВА,
59-сонли мактаб бошланғич синф ўқитувчиси.