МЕҲНАТ МУНОСАБАТЛАPИ БУЗИЛГАНДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН ИНТИЗОМИЙ ЖАЗОЛАP

Ўзбекистон Pеспубликаси Конституциясининг 37-моддаси меҳнат муносабатларига бағишланган бўлиб, унга кўра ҳар бир шахс меҳнат қилиш, эркин касб танлаш, адолатли меҳнат шароитларида ишлаш ва қонунда кўрсатилган тартибда ишсизликдан ҳимояланиш ҳуқуқига эгадир.

Иш берувчи ва ходим ўртасида меҳнат интизомини таъминлаш меҳнат муносабатларининг зарурий шарти ҳисобланади.

Меҳнат интизомини бузиш деганда – ходимнинг ўзига юклатилган меҳнат вазифаларини айбли равишда ҳаракат ёки ҳаракатсизлик қилиш йўли билан бажармаслиги ёхуд лозим даражада бажармаслиги назарда тутилади.

Ўзбекистон Pеспубликаси Меҳнат кодексининг 174-моддасига кўра, корхонада меҳнат тартиби иш берувчи, касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органи билан келишиб тасдиқлайдиган ички меҳнат тартиби қоидалари билан белгиланади. Меҳнат интизоми ҳалол меҳнат учун рағбатлантириш ва мукофотлаш усуллари билан нормал тарзда ишлашга зарур ташкилий ва иқтисодий шароитларни яратиб бериш, ноинсоф ходимларга нисбатан жазо чораларини қўлланиш орқали таъминланади.

Ходимга меҳнат интизомини бузганлиги учун иш берувчи қуйидаги интизомий жазо чораларининг бирини қўллашга ҳақли:

1) ҳайфсан;
2) ўртача ойлик иш ҳақининг ўттиз фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда жарима.

Ички меҳнат тартиби қоидаларида ходимга ўртача ойлик иш ҳақининг эллик фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда жарима солиш ҳоллари ҳам назарда тутилиши мумкин;

3) меҳнат шартномасини бекор қилиш (Меҳнат кодекси 100-модда 2-қисмининг 3- ва 4-бандлари).

Меҳнат кодексидаги 100-модда 2-қисмининг 3-бандига кўра ходимнинг ўз меҳнат вазифаларини мунтазам равишда бузганлиги ва 4-бандига кўра ходимнинг ўз меҳнат вазифаларини бир марта қўпол равишда бузганлиги меҳнат шартномасини бекор қилишга асос ҳисобланади.

Юқорида назарда тутилмаган интизомий жазо чораларини иш берувчи томонидан қўлланиш мумкин эмас, башарти қўлланилган бўлса ҳам у юридик оқибат келтириб чиқармайди. Интизомий жазолар ишга қабул қилиш ҳуқуқи берилган шахслар (органлар) томонидан қўлланилади.

Ҳар бир ножўя хатти-ҳаракат учун фақат битта интизомий жазо чораси қўлланилади. Қайси интизомий жазо турини қўллаш (танлаш) ҳуқуқи корхона иш берувчисига берилган. У содир этилган интизомий ножўя ҳаракатнинг оғир-енгиллигини, аҳамияти, оқибатлари, ходимнинг шахсий хусусиятларини эътиборга олиб, ўзи маъқул кўрган интизомий жазолардан бирини қўллаши мумкин.

Дарҳақиқат, ҳар бир корхона, муассаса ва ташкилотнинг ички меҳнат тартиб-қоидалари бўлиб, унда ходимга жазо қўллашга асос бўладиган (ҳаракат ёки ҳаракатсизликлар), айбли қилмишлар (масалан ишга узрли сабабларсиз келмаслик, кеч қолиш, ҳамкасблар билан қўпол муомалада бўлиш) рўйхати кўрсатилган бўлади. Қоидага кўра ҳар бир ходим мавжуд ички тартиб-қоидалар билан таништирилиши шарт.

Демак, хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, меҳнат муносабатларига киришувчи ҳар бир ходим меҳнат қонунчилиги ва корхонанинг ички меҳнат тартиб-қоидаларига амал қилиши лозим. Зеро, бу ўзига хос келишув иш берувчи ва ходим ўртасида меҳнат муносабатларининг адолатли ўрнатилишига ва жамоавий муҳитнинг ўзаро ҳурмат асосида сақланиб туришига асос ҳисобланади.

Ж.Бекимбетов, туман  Адлия бўлими бош маслаҳатчиси.