Абу Райҳон Беруний таваллудининг 1050 йиллигига БОБОМИЗ ҚОЛДИРГАН МЕРОС

Кўҳна заминимизда қанчадан-қанча зиёлилар, буюк мутафаккирлар, алломалар, олим-у уламолар, шоир-у донолар дунёга келишган, ижод қилишган, она Ватанимиз довруғини жаҳонга танитган буюклар Ватанидир бу. Ана шундай Аллоҳ берган буюк аждодимиз – Беруний бобомиздир.

Президентимизнинг 2022 йил 25 августдаги Қарорига кўра, халқимиз минг йиллаб кутган орзу-армонлар амалга ошиши учун замин яратилди – буюк қомусий олим  Абу Райҳон Беруний таваллудининг 1050 йиллиги кенг нишонланадиган бўлди. Шунга асосан Беруний меросини ўрганиш бўйича халқаро йўналиш белгиланиб, 2023 йил охиригача  Қорақалпоғистон Республикаси Беруний туманида Абу Райҳон Беруний мажмуаси қурилиши, аллома илмий-ижодий меросига мансуб қўлёзма ва бошқа маданий бойликлар реставрация қилиниши, ўқувчилар ўртасида Хоразм вилоятида тегишли фан бўйича халқаро фан олимпиадаси  ўтказилиши, шунингдек, Абу Райҳон Беруний номидаги халқаро мукофот таъсис этилиши  каби муҳим жараёнлар илм ва ижод аҳли томонидан  мамнунлик, фахр-у ифтихор билан кутиб олинди.

Кечагидек эсимда, 90-йилларнинг бошида Беруний туман газетасида фаолият юритаётган кезларим эди. Шаҳарнинг диққатга сазовор жойларини айланиш мақсадида шундоққина марказдаги Беруний хиёбонида бўлдик. Аллома бюстини зиёрат қилиб, ўзининг бетимсол билими билан дунёни лол қолдирган олим туғилиб-ўсган Кат қалъасида  унинг ҳаёти ва ижодини акс эттирувчи бирорта жўяли нарса топа олмадим. Билим масканларида ҳам асарлари, экспонатларига кўзим тушмади. Ёшлар деярли олим ҳақида билимга эга эмас эди. Ўша давр учун бу, албатта, табиий ҳолат. Ёшларда айб йўқ. Айб тоталитар тузумда, мустамлакачилик замонида. Қани эди, олимнинг киндик қони томган гўшасида  мўъжазгина музей бўлса-ю, Абу Райҳон Беруний ҳаёти ва ижоди ҳақида сўзлаб турса, мангуга... мангуликка дахлдор фахримиз ҳақида... деб орзуладим.

Бу ҳақда “Ўзбекистон овози” газетасида каттагина чиқиш қилдим. Йиллар ўтди, фарзандлик бурчим янглиғ бу орзу кўнглимнинг туб-тубида қолиб кетди, унутилди.

Бугун эса Президентимиз томонидан қабул қилинган Қарор  менинг олис хотирамни уйғотди. Беруний бобомизга бўлган ҳурмат-эътиборни янада оширди. Беруний аниқ ва табиий фанларга оид 182 та асарини бизга мерос қилиб қолдирган. Унинг 18 таси астрономия, 15 таси география, 5 таси астрономик ускуналар ва улардан фойдаланиш, 4 таси ёруғлик нурини кузатишга, 5 таси вақтни ҳисоблаш ва аниқлашга, 5 таси юлдузларга, 7 таси астрологияга, 14 таси оптика фанига оид асарлар бўлган. Қизиғи шундаки, бу асарларнинг 30 га яқини бизгача етиб келган. Асарларининг асл қўлёзма нусхалари турли чет эл кутубхоналарида, жумладан Теҳрон ва Туркия кутубхоналарида сақланмоқда. Алломанинг 300 га яқин қўлёзмаси Туркиянинг Сулаймония кутубхонасида мавжуд. Унинг машҳур  “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар”, “Ҳиндистон” асарларини бугун кўпчилик яхши билишади. Беруний ернинг шар шаклида эканлигини исботлаб берган биринчи олимдир. У “Ҳиндистон” асарида  "Қуёш кўринмай қолишининг сабаби ернинг юмалоқлигидадир. Агар ер юмалоқ бўлмаганда ёз ва қишда кун ва тун ҳар хил бўлмас эди. Ернинг чораги маъмурадир. Маъмурани ғарб ва шарқ томонидан Атлантика ва Тинч океани ўраб турибди. Бу океан ернинг обод қисмини денгизлардан, нариги томондан ғарб ва шарқдан ажратиб турибди" деб ёзган. Алломанинг бу фикрлари XV асрдан бошлаб юзага келган буюк географик кашфиётларга асос солган.

Бобокалонимиз Американи кашф этган сайёҳ Христофор Колумбдан 450 йил бурун  Колумбия деб ном берган оролни ўзининг “Ҳиндистон” асарида кашф этган, исботлаб ҳам берган.

Абу Райҳон Беруний ўзининг жаҳонни лол қолдирадиган ўлмас асарлари, кашфиётлари билан бутун дунё маърифатпарварлари қалбини забт этган аллома. Кўплаб мамлакатлар маданий-маънавий, илмий тараққиётига ҳисса қўшган, олим-у фозиллар етишиб чиқишига замин яратган қомусий олим. Беруний –бизнинг фахримиз. Сабаби у заминимиз фарзанди. Биз унинг ворисларимиз.

Минг шукурки, ота-боболаримиз ва биз орзу қилган кунлар келди. Беруний шаҳрида алломага бағишланган мажмуа қурилади. Бобомиз мероси чуқур ўрганилади.

Аллома босиб ўтган ҳаёт йўли ибрат мактабидир. Унинг бой илмий меросини авлодлар ўрганиб, берунийзодалар етишиб чиқишига ишонамиз, албатта.

Зиёда САДАДДИНОВА, 41-сонли мактабнинг

  ижодий-маданий масалалар бўйича тарғиботчиси.