Abu Rayhon Beruniy tavalludining 1050 yilligiga BOBOMIZ QOLDIRGAN MEROS
Köhna zaminimizda qançadan-qança ziyolilar, buyuk mutafakkirlar, allomalar, olim-u ulamolar, şoir-u donolar dunyoga kelişgan, ijod qilişgan, ona Vatanimiz dovruğini jahonga tanitgan buyuklar Vatanidir bu. Ana şunday Alloh bergan buyuk ajdodimiz – Beruniy bobomizdir.
Prezidentimizning 2022-yil 25-avgustdagi Qaroriga köra, xalqimiz ming yillab kutgan orzu-armonlar amalga oşişi uçun zamin yaratildi – buyuk qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy tavalludining 1050 yilligi keng nişonlanadigan böldi. Şunga asosan Beruniy merosini örganiş böyiça xalqaro yönaliş belgilanib, 2023-yil oxirigaça Qoraqalpoğiston Respublikasi Beruniy tumanida Abu Rayhon Beruniy majmuasi qurilişi, alloma ilmiy-ijodiy merosiga mansub qölyozma va boşqa madaniy boyliklar restavratsiya qilinişi, öquvçilar örtasida Xorazm viloyatida tegişli fan böyiça xalqaro fan olimpiadasi ötkazilişi, şuningdek, Abu Rayhon Beruniy nomidagi xalqaro mukofot taʼsis etilişi kabi muhim jarayonlar ilm va ijod ahli tomonidan mamnunlik, faxr-u iftixor bilan kutib olindi.
Keçagidek esimda, 90-yillarning boşida Beruniy tuman gazetasida faoliyat yuritayotgan kezlarim edi. Şaharning diqqatga sazovor joylarini aylaniş maqsadida şundoqqina markazdagi Beruniy xiyobonida böldik. Alloma byustini ziyorat qilib, özining betimsol bilimi bilan dunyoni lol qoldirgan olim tuğilib-ösgan Kat qalʼasida uning hayoti va ijodini aks ettiruvçi birorta jöyali narsa topa olmadim. Bilim maskanlarida ham asarlari, eksponatlariga közim tuşmadi. Yoşlar deyarli olim haqida bilimga ega emas edi. Öşa davr uçun bu, albatta, tabiiy holat. Yoşlarda ayb yöq. Ayb totalitar tuzumda, mustamlakaçilik zamonida. Qani edi, olimning kindik qoni tomgan göşasida möʼjazgina muzey bölsa-yu, Abu Rayhon Beruniy hayoti va ijodi haqida sözlab tursa, manguga... mangulikka daxldor faxrimiz haqida... deb orzuladim.
Bu haqda “Özbekiston ovozi” gazetasida kattagina çiqiş qildim. Yillar ötdi, farzandlik burçim yangliğ bu orzu könglimning tub-tubida qolib ketdi, unutildi.
Bugun esa Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan Qaror mening olis xotiramni uyğotdi. Beruniy bobomizga bölgan hurmat-eʼtiborni yanada oşirdi. Beruniy aniq va tabiiy fanlarga oid 182 ta asarini bizga meros qilib qoldirgan. Uning 18 tasi astronomiya, 15 tasi geografiya, 5 tasi astronomik uskunalar va ulardan foydalaniş, 4 tasi yoruğlik nurini kuzatişga, 5 tasi vaqtni hisoblaş va aniqlaşga, 5 tasi yulduzlarga, 7 tasi astrologiyaga, 14 tasi optika faniga oid asarlar bölgan. Qiziği şundaki, bu asarlarning 30 ga yaqini bizgaça yetib kelgan. Asarlarining asl qölyozma nusxalari turli çet el kutubxonalarida, jumladan Tehron va Turkiya kutubxonalarida saqlanmoqda. Allomaning 300 ga yaqin qölyozmasi Turkiyaning Sulaymoniya kutubxonasida mavjud. Uning maşhur “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, “Hindiston” asarlarini bugun köpçilik yaxşi bilişadi. Beruniy yerning şar şaklida ekanligini isbotlab bergan birinçi olimdir. U “Hindiston” asarida "Quyoş körinmay qolişining sababi yerning yumaloqligidadir. Agar yer yumaloq bölmaganda yoz va qişda kun va tun har xil bölmas edi. Yerning çoragi maʼmuradir. Maʼmurani ğarb va şarq tomonidan Atlantika va Tinç okeani örab turibdi. Bu okean yerning obod qismini dengizlardan, narigi tomondan ğarb va şarqdan ajratib turibdi" deb yozgan. Allomaning bu fikrlari XV asrdan boşlab yuzaga kelgan buyuk geografik kaşfiyotlarga asos solgan.
Bobokalonimiz Amerikani kaşf etgan sayyoh Xristofor Kolumbdan 450-yil burun Kolumbiya deb nom bergan orolni özining “Hindiston” asarida kaşf etgan, isbotlab ham bergan.
Abu Rayhon Beruniy özining jahonni lol qoldiradigan ölmas asarlari, kaşfiyotlari bilan butun dunyo maʼrifatparvarlari qalbini zabt etgan alloma. Köplab mamlakatlar madaniy-maʼnaviy, ilmiy taraqqiyotiga hissa qöşgan, olim-u fozillar yetişib çiqişiga zamin yaratgan qomusiy olim. Beruniy –bizning faxrimiz. Sababi u zaminimiz farzandi. Biz uning vorislarimiz.
Ming şukurki, ota-bobolarimiz va biz orzu qilgan kunlar keldi. Beruniy şahrida allomaga bağişlangan majmua quriladi. Bobomiz merosi çuqur örganiladi.
Alloma bosib ötgan hayot yöli ibrat maktabidir. Uning boy ilmiy merosini avlodlar örganib, beruniyzodalar yetişib çiqişiga işonamiz, albatta.
Ziyoda SADADDINOVA, 41-sonli maktabning
ijodiy-madaniy masalalar böyiça tarğibotçisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶