ДУНЁ МАМЛАКАТЛАРИДА ЯНГИ ЙИЛ ТАРИХИГА НАЗАР

Бутун дунёда Янги йилнинг бошланиши, янги куннинг кириб келиши кенг миқёсда нишонланади. Янги йил арафасида йил давомидаги ишлар сарҳисоб қилинади, янгидан режалар тузилади ва турли тадбирлар ўтказилиб, келаётган йил хушкайфият билан кутиб олинади.

Янги йил байрами инсониятнинг энг қадимги байрамларидан бири бўлиб, қадимги Бобил ва қадимги Мисрда эрамиздан аввалги 3000 йилликда биринчи марта нишонланишни бошлаган. Гарчи, Янги йил саналари маълум цивилизациялар ва маданиятларда турлича нишонланган бўлишига қарамасдан байрамнинг туб моҳияти бир хиллигича қолиб келган, яъни Янги йил бу янгиланиш, янги мақсадлар ва ўтган йилда қилинган ишлар юзасидан ижобий таҳлил қилишга асосланган.

Масалан, қадимги Мисрда Янги йил байрами Нил дарёсининг энг тўлиб тошган даврига, яъни сентябрь ойларига тўғри келган бўлиб, мисрликлар учун бу давр дехқончилик учун янги давр бошланиши ҳисобланган ҳамда Ра худоси шарафига байрам ўтказилиб қурбонликлар қилинган. Бобилда янги йил баҳорнинг биринчи ойидаги янги ойнинг туғилиши даврига тўғри келиб, деҳқончилик учун янги даврнинг бошланиши бўлган.

Қадимги Ўрта Осиёда янги йил Зардуштийлик удумларига кўра баҳорнинг дастлабки ойларида кўкламнинг келиши ва табиатнинг уйғониши сифатида нишонланган. Биз ҳозирги кунда нишонлайдиган Наврўз байрамимиз ана шу Зардуштийлардан қолган урф-одатларнинг мевасидир ва уни ҳозирги динимиз Исломга умуман алоқадорлиги йўқдир.

Тарихда биринчи марта расмий жиҳатдан Янги йил байрами қадимги Рим империясида Юлий Цезарь томонидан 1 январь деб эълон қилинган. Бу байрамга асос қилиниб, қадимги Римдаги Худолардан бири Жанус Худоси олинган бўлиб, у янги йилнинг боши ва эски йилнинг охирида туғилганлиги айтилади. Лекин шу ўринда бир нарсани таъкидлаб ўтиш керакки, Римликлар календари бўйича январь ойи ҳозирги замонда ишлатиладиган Григорян календарининг март ойига тўғри келган.
Рим империясининг қулаши ва Христианизмнинг кенг тарқалиши билан Янги йил байрамини нишонлаш ҳар мамлакатда турлича кўринишда ўтади. Масалан Aнглияда янги йил апрель ойида нишонланса, Францияда бу сана Пасха байрами ҳафтасининг биринчи кунига тўғри келади. Хитойликларда 20 январь ва 18 февраль оралиғида ҳар йилги календарга қараб ўзгарган. Православь черковидаги халқларда  янги йил 13 январь атрофида нишонланган, Италияда эса Янги йил Исо алайҳсаломнинг туғилган кунида, яъни 25 декабрда нишонланган. Бу байрам ҳар бир халқнинг иқлими, ҳаёт тарзи ва жамиятининг ривожланишига қараб ўзгарган. Ўрта Осиё ва Яқин Шарқда бу байрам асосан баҳорда нишонланган. Кейинчалик Исломнинг кириб келиши билан кўпчилик халқлар бу байрамни нишонлашдан воз кечишган. Албатта, Ўрта Осиё, Эрон ва бошқа Наврўз байрамини нишонловчи халқлар бундан мустасно.

Ислом динига кўра, Янги йил июль ойларига тўғри келади ва Муҳаррам деб аталади. Aйнан 622-йил 15 ёки 16 июлдан бошлаб, Мусулмонлар учун Ҳижрий йил бошланган ҳисобланади. Лекин бу саналарнинг Исломда байрам сифатида ўтказилиши ҳамон баҳсли бўлиб қолмоқда. Шиа мазҳабидагилар учун бу сана муқаддас ҳисобланса, Суннийларда бу санани байрам сифатида нишонлаш бидъат сифатида қаралади.

1582 йилда Папа Григорян, эски Юлий календаридаги хатоларни тузатувчи янги календарни таклиф қилади. Унга кўра, йил боши 25 декабрда эмас, балки 1 январда бошланиши назарда тутилади. Лекин бу кунни байрам сифатида нишонлаш ҳақида Григоряннинг тавсиялари умуман йўқ. Бу календарь фақатгина Юлий календаридаги хатоликларни тузатиш учунгина тақдим қилинган. Лекин Христианларнинг энг асосий байрами 25 декабрлигича қолдирилган.

Ҳозирги пайтда 31 декабрь, яъни эски йилнинг охирги кунида дунёнинг деярли барча мамлакатларида Янги йилни кутиб олиш мақсадида хурсандчилик қилинади ва совғалар улашилади.

Чaросхон Бобожоновa, 15-сонли мaктaбнинг болaнғич синф ўқитувчиси.