DUNYo MAMLAKATLARIDA YaNGI YIL TARIXIGA NAZAR
Butun dunyoda Yangi yilning boşlanişi, yangi kunning kirib kelişi keng miqyosda nişonlanadi. Yangi yil arafasida yil davomidagi işlar sarhisob qilinadi, yangidan rejalar tuziladi va turli tadbirlar ötkazilib, kelayotgan yil xuşkayfiyat bilan kutib olinadi.
Yangi yil bayrami insoniyatning eng qadimgi bayramlaridan biri bölib, qadimgi Bobil va qadimgi Misrda eramizdan avvalgi 3000 yillikda birinçi marta nişonlanişni boşlagan. Garçi, Yangi yil sanalari maʼlum tsivilizatsiyalar va madaniyatlarda turliça nişonlangan bölişiga qaramasdan bayramning tub mohiyati bir xilligiça qolib kelgan, yaʼni Yangi yil bu yangilaniş, yangi maqsadlar va ötgan yilda qilingan işlar yuzasidan ijobiy tahlil qilişga asoslangan.
Masalan, qadimgi Misrda Yangi yil bayrami Nil daryosining eng tölib toşgan davriga, yaʼni sentyabr oylariga töğri kelgan bölib, misrliklar uçun bu davr dexqonçilik uçun yangi davr boşlanişi hisoblangan hamda Ra xudosi şarafiga bayram ötkazilib qurbonliklar qilingan. Bobilda yangi yil bahorning birinçi oyidagi yangi oyning tuğilişi davriga töğri kelib, dehqonçilik uçun yangi davrning boşlanişi bölgan.
Qadimgi Örta Osiyoda yangi yil Zarduştiylik udumlariga köra bahorning dastlabki oylarida köklamning kelişi va tabiatning uyğonişi sifatida nişonlangan. Biz hozirgi kunda nişonlaydigan Navröz bayramimiz ana şu Zarduştiylardan qolgan urf-odatlarning mevasidir va uni hozirgi dinimiz Islomga umuman aloqadorligi yöqdir.
Tarixda birinçi marta rasmiy jihatdan Yangi yil bayrami qadimgi Rim imperiyasida Yuliy Tsezar tomonidan 1-yanvar deb eʼlon qilingan. Bu bayramga asos qilinib, qadimgi Rimdagi Xudolardan biri Janus Xudosi olingan bölib, u yangi yilning boşi va eski yilning oxirida tuğilganligi aytiladi. Lekin şu örinda bir narsani taʼkidlab ötiş kerakki, Rimliklar kalendari böyiça yanvar oyi hozirgi zamonda işlatiladigan Grigoryan kalendarining mart oyiga töğri kelgan.
Rim imperiyasining qulaşi va Xristianizmning keng tarqalişi bilan Yangi yil bayramini nişonlaş har mamlakatda turliça körinişda ötadi. Masalan Angliyada yangi yil aprel oyida nişonlansa, Frantsiyada bu sana Pasxa bayrami haftasining birinçi kuniga töğri keladi. Xitoyliklarda 20-yanvar va 18-fevral oraliğida har yilgi kalendarga qarab özgargan. Pravoslav çerkovidagi xalqlarda yangi yil 13-yanvar atrofida nişonlangan, Italiyada esa Yangi yil Iso alayhsalomning tuğilgan kunida, yaʼni 25-dekabrda nişonlangan. Bu bayram har bir xalqning iqlimi, hayot tarzi va jamiyatining rivojlanişiga qarab özgargan. Örta Osiyo va Yaqin Şarqda bu bayram asosan bahorda nişonlangan. Keyinçalik Islomning kirib kelişi bilan köpçilik xalqlar bu bayramni nişonlaşdan voz keçişgan. Albatta, Örta Osiyo, Eron va boşqa Navröz bayramini nişonlovçi xalqlar bundan mustasno.
Islom diniga köra, Yangi yil iyul oylariga töğri keladi va Muharram deb ataladi. Aynan 622-yil 15 yoki 16-iyuldan boşlab, Musulmonlar uçun Hijriy yil boşlangan hisoblanadi. Lekin bu sanalarning Islomda bayram sifatida ötkazilişi hamon bahsli bölib qolmoqda. Şia mazhabidagilar uçun bu sana muqaddas hisoblansa, Sunniylarda bu sanani bayram sifatida nişonlaş bidʼat sifatida qaraladi.
1582-yilda Papa Grigoryan, eski Yuliy kalendaridagi xatolarni tuzatuvçi yangi kalendarni taklif qiladi. Unga köra, yil boşi 25-dekabrda emas, balki 1-yanvarda boşlanişi nazarda tutiladi. Lekin bu kunni bayram sifatida nişonlaş haqida Grigoryanning tavsiyalari umuman yöq. Bu kalendar faqatgina Yuliy kalendaridagi xatoliklarni tuzatiş uçungina taqdim qilingan. Lekin Xristianlarning eng asosiy bayrami 25-dekabrligiça qoldirilgan.
Hozirgi paytda 31-dekabr, yaʼni eski yilning oxirgi kunida dunyoning deyarli barça mamlakatlarida Yangi yilni kutib oliş maqsadida xursandçilik qilinadi va sovğalar ulaşiladi.
Çarosxon Bobojonova, 15-sonli maktabning bolanğiç sinf öqituvçisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶