СУЯКСИЗ ТИЛ – КИМЛИГИНГИЗНИ КЎРСАТАДИ

Одатда уч-тўрт нафар одам йиғилса, чор-атрофни “текислаш”, яъни қўни-қўшни, қариндошларни муҳокама қилиш бошланиб кетади. Бундай дамларда “айтилган гап шу ерда қолсин-а”, “яна мени айтди деманг”, каби иборалар кўп ишлатилади. Шунинг ўзиёқ айтилаётган гапнинг ростлигига шубҳа уйғотади, одамда. Баъзан рост гапни айтишдан ҳам тийилиш лозим бўладиган ҳолатлар ҳам учраб туради.

Кейинги вақтларда давралардаги суҳбатлар мавзуи ҳам кенгайиб бораяпти, менимча. Чунки катта-ю кичикнинг қўлида шапалоқдек “сотка,” ижтимоий тармоқларда истаганича  кезади. Ўқиган маънили, маънисиз хабарларини худди бирон нарса ихтиро қилган одамдай бошқаларга етказишга интилади. Бундай бемаъни суҳбатларга умрининг азиз лаҳзалари сарф бўлаётганини ўйламайди.

Энг ачинарлиси, одамларнинг, айниқса, ёшларнинг хориж ҳаётига тақлид қилишга, шарқона одоб-ахлоқ қоидаларига беписанд қарашига олиб келаяпти.

Асрлар давомида ўзбек хонадонларида катта ёшли одамнинг сўзини бўлмай эшитиш, гап қайтармаслик, овозни кўтариб гапирмаслик, уларга беминнат хизмат қилишдек одоб-ахлоқ қоидалари ҳукмрон бўлиб келган. Бу ўз навбатида оилалар тинч-тотув, аҳил яшашини таъминлаган.

Кейинги йилларда қадрият даражасига кўтарилган бунингдек урф-одатларимизга, шарқона одобимизга путур етаётгани барчага яққол аён. Чор-атрофингизга назар солсангиз – биров-бировдан овозини кўтариб гапиришга интилаётганини кўрасиз. Барча сўзамол. Кўп гапнинг маънилисидан кўра, маънисизи кўпроқ бўлиши тайин.

Инсоннинг вужудида покиза тутилиши лозим бўлган энг муҳим аъзо – бу тилдир. Баъзан тилни тийиш, сукут сақлаш инсон ҳаётидаги кўпгина нохуш ҳодисаларнинг олдини олиши, сукут сақлаган инсоннинг кучлилигини кўрсатиб қўйиши мумкин. Ахир Пифагорнинг “ҳа” ва “йўқ” сўзлари жуда қисқа бўлса ҳам улар жиддий фикрлашни талаб қилади”, дегани бежизга эмас-да.

Тўғри мулоҳаза билан сўзлаш, ўз демоқчи бўлганини ширин суханлик билан айтиш ҳам юксак одоб белгиси. Кишининг лутфи унинг кимлигини аён қилиб туради. Зеро, жумлаи жаҳонни, барча жонзотларни яратган улуғ зот инсонгагина забон, ақл-идрок ато этган. Бас, шундай экан, ўйламасдан гапиришдан, бемаъни, фойдасиз сўзларни гапиришдан тийилишимиз ҳам зарур. Зеро, тилига ҳоким бўлолмаган киши сўнг пушаймон ейди.

Айтишларича бир донишманддан қизини узатаётган киши унга янги оиласида ўзини қандай тутиши лозимлиги хусусида насиҳат беришни сўрабди. Донишманд унга: “Кўзинг кўр, тилинг соқов, қулоғинг кар бўлсин”, деб жавоб берган экан.

Қиссадан ҳисса шуки, одам кўрган ё эшитганини, ўқиганини ҳаммага айтавериши (агар бошқаларга манфаати бўлмаса) шарт эмас. Тилим бор, деб унга эрк беравермасдан сукут сақлаш ҳам баъзан инсон қадрини оширади. Фикримга қўшиласизми, азиз газетхон?

Ойгул РАЖАБОВА.