SUYaKSIZ TIL – KIMLIGINGIZNI KOʻRSATADI

Odatda uch-toʻrt nafar odam yigʻilsa, chor-atrofni “tekislash”, yaʼni qoʻni-qoʻshni, qarindoshlarni muhokama qilish boshlanib ketadi. Bunday damlarda “aytilgan gap shu yerda qolsin-a”, “yana meni aytdi demang”, kabi iboralar koʻp ishlatiladi. Shuning oʻziyoq aytilayotgan gapning rostligiga shubha uygʻotadi, odamda. Baʼzan rost gapni aytishdan ham tiyilish lozim boʻladigan holatlar ham uchrab turadi.

Keyingi vaqtlarda davralardagi suhbatlar mavzui ham kengayib borayapti, menimcha. Chunki katta-yu kichikning qoʻlida shapaloqdek “sotka,” ijtimoiy tarmoqlarda istaganicha  kezadi. Oʻqigan maʼnili, maʼnisiz xabarlarini xuddi biron narsa ixtiro qilgan odamday boshqalarga yetkazishga intiladi. Bunday bemaʼni suhbatlarga umrining aziz lahzalari sarf boʻlayotganini oʻylamaydi.

Eng achinarlisi, odamlarning, ayniqsa, yoshlarning xorij hayotiga taqlid qilishga, sharqona odob-axloq qoidalariga bepisand qarashiga olib kelayapti.

Asrlar davomida oʻzbek xonadonlarida katta yoshli odamning soʻzini boʻlmay eshitish, gap qaytarmaslik, ovozni koʻtarib gapirmaslik, ularga beminnat xizmat qilishdek odob-axloq qoidalari hukmron boʻlib kelgan. Bu oʻz navbatida oilalar tinch-totuv, ahil yashashini taʼminlagan.

Keyingi yillarda qadriyat darajasiga koʻtarilgan buningdek urf-odatlarimizga, sharqona odobimizga putur yetayotgani barchaga yaqqol ayon. Chor-atrofingizga nazar solsangiz – birov-birovdan ovozini koʻtarib gapirishga intilayotganini koʻrasiz. Barcha soʻzamol. Koʻp gapning maʼnilisidan koʻra, maʼnisizi koʻproq boʻlishi tayin.

Insonning vujudida pokiza tutilishi lozim boʻlgan eng muhim aʼzo – bu tildir. Baʼzan tilni tiyish, sukut saqlash inson hayotidagi koʻpgina noxush hodisalarning oldini olishi, sukut saqlagan insonning kuchliligini koʻrsatib qoʻyishi mumkin. Axir Pifagorning “ha” va “yoʻq” soʻzlari juda qisqa boʻlsa ham ular jiddiy fikrlashni talab qiladi”, degani bejizga emas-da.

Toʻgʻri mulohaza bilan soʻzlash, oʻz demoqchi boʻlganini shirin suxanlik bilan aytish ham yuksak odob belgisi. Kishining lutfi uning kimligini ayon qilib turadi. Zero, jumlai jahonni, barcha jonzotlarni yaratgan ulugʻ zot insongagina zabon, aql-idrok ato etgan. Bas, shunday ekan, oʻylamasdan gapirishdan, bemaʼni, foydasiz soʻzlarni gapirishdan tiyilishimiz ham zarur. Zero, tiliga hokim boʻlolmagan kishi soʻng pushaymon yeydi.

Aytishlaricha bir donishmanddan qizini uzatayotgan kishi unga yangi oilasida oʻzini qanday tutishi lozimligi xususida nasihat berishni soʻrabdi. Donishmand unga: “Koʻzing koʻr, tiling soqov, qulogʻing kar boʻlsin”, deb javob bergan ekan.

Qissadan hissa shuki, odam koʻrgan yo eshitganini, oʻqiganini hammaga aytaverishi (agar boshqalarga manfaati boʻlmasa) shart emas. Tilim bor, deb unga erk beravermasdan sukut saqlash ham baʼzan inson qadrini oshiradi. Fikrimga qoʻshilasizmi, aziz gazetxon?

Oygul RAJABOVA.