КОНСТИТУЦИЯ - ТИЙКАРҒЫ НЫЗАМЫМЫЗ

1993 жыл 9 апрель күни Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң 12-шақырық 12-сесиясында, тийкарғы Нызамымыз болған Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы қабыл етилди. Мине бүгин усы әҳмийетли тарийхый ўақыяның жүз бергенине де 28 жыл толды, 28 жыл миллий нызамшылық тарийхында өзине тән бир дәўирди қурайды. Бул дәўирди миллий нызамшылық системасының қәлиплесиўи, ҳуқықый реформалар, нызам дөретиўшилик тәжрийбеси жүзеге келиў  дәўири деп те айтыўымыз мүмкин. Сондай-ақ, тийкарғы нызамымыз усы жыллар даўамында жәмийетте жүз берип атырған өзгерислерди ҳәм заман талапларын итибарға алған ҳалда раўажланып, жетилисип келмекте.

Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы мәмлекетимиз ғәрезсизлигиниң ҳуқықый тийкары, халымыздың  еркинлигиниң жоқарғы көриниси болып табылады. Әҳмийети жағынан баҳа беретуғын болсақ, конституция дүнья сиясий картасында жаңа суверен демократиялық мәмлекет - Қарақалпақстан Республикасы қарар тапқанын нызамластырыў болып табылады.

Өзбекистан Республикасы қурамындағы суверен  Қарақалпақстан Республикасының суверенитети Өзбекистан Республикасы тәрепинен қорғалады. Қарақалпақстан Республикасы менен Өзбекистан Республикасының өз-ара қатнасықлары олар ортасында Өзбекистан Республикасы Конституциясы шеңберинде дүзилген шәртнамалар ҳәм келисимлер менен тәртипке салынады.

Конституция пүткил жәҳән жәмәәтшилигине халқымыздың еркин баян етип, миллий мәмлекетшилигимизди заманагөй тийкарларда қайта тиклеў, демократияны тереңлестириў, инсан ҳуқықлары ҳәм мәмлекет суверенитети идеяларына садық болыў, пуқаралар тынышлығы ҳәм миллий бирликти тәмийинлеўден ибарат екенлигин жәрия етти.

Қарақалпақстан Республикасы Конституциясы жоқары дәрежедеги нызам сыпатында мәмлекетимиз қәлпин, оның социаллық, экономикалық, сиясий дүзимин, басқарыўдың демократиялық принциплерин, жәмийеттиң раўажланыўының стратегиялық бағдарларын, пуқаралардың ҳуқық ҳәм еркинликлери кепилленгенлигин ҳәм де руўхый қәдириятларымыз тийкарларын беккемлеп берди.

Конституцияға муўапық ҳәр бир адам ой-пикир, сөз, исеним еркинлигине ийе, пикирлер ҳәм оларды билдириў еркинлиги мәмлекетлик ямаса басқада сырлар бойынша нызам менен шеклениўи мүмкин.

Барлық мәмлекетлик уйымлар, жәмийетлик бирлеспелер ҳәм лаўазымлы шахслар, пуқараларға олардың ҳуқықларына және мәплерине тийисли болған ҳүжжетлер ҳәм басқада материаллар менен танысыў мүмкиншилигин тәмийинлеўге минетли болып табылады.

Республикамыз пуқаралары жәмиийеттиң ҳәм мәмлекеттиң ислерин басқарыўға тиккелей, сондай-ақ өзлериниң ўәкиллери арқалы қатнасады, бундай қатнасыў өзин-өзи басқарыў, референдумлар өткериў ҳәм мәмлекетлик уйымларды демократиялық  түрде  қәлиплестириў арқалы  әмелге  асырылады.

Мәмлекетимизде ҳәр бир адам меншик хуқықына ийе болып, олардың банк аманатларының сыр сақланыўына ҳәм мийрасхорлық ҳуқықына ҳәрекеттеги нызамлар менен кепиллик бериледи. Пуқараларымыздың мийнет етиў, жумыс түрин еркин таңлап алыў, әдил мийнет жағдайларында жумыс ислеў ҳәм нызамларда белгиленген тәртипте жумыссызлықтан қорғаныў ҳуқықына ийе болып, судтың ҳүкими менен тайынланған жазаны өтеў тәртибинен ямаса нызамда көрсетилген тәртиптен басқа жағдайларда мәжбүрий мийнетке тартыў қадаған етиледи.

Булардан тысқары, ҳәр бир шахс қартайғанда, мийнет етиў уқыбын жоғалтқанда, асыраўшысынан айырылғанда, ҳәрекеттеги нызамларда белгиленген басқада жағдайларда социаллық жақтан тәмийинлениў, қәнийгели медициналық хызметтен пайдаланыў ҳәм де билим алыў ҳуқықларына ийе. Пенсия, напақалар, социаллық жәрдемниң басқа түрлери рәсмий түрде белгиленген күнделикли зәрүрлик муғдарының ең аз муғдарынан кем болыўы мумкин емес.

Бийпул улыўма билим алыўға, илимий-техникалық дөретиўшилик, мәденияттың жетискенликлеринен пайдаланыўға ҳәр бир адамға мәмлекет тәрепинен кепиллик бериледи.

Жоқарыда айтып өтилген пуқаралардың хуқық ҳәм еркинликлеринен тысқары Конституциямызда пуқаралардың орынлаўы тийис болған миннетлериде белгиленген болып, пуқараларымыз Конституцияны ҳәм нызамлардың қағыйдаларын сақлаўға, басқа адамлардың хуқықларын, еркинликлерин, ар-намысын ҳәм қәдир-қымбатын ҳүрметлеўге, халқымыздың тарийхый, руўҳый ҳәм мәдений мийрасларын сақлаўға, бизди қоршап турған тәбийий орталыққа ықтыятлы қатнас жасаўға, нызам менен белгиленген салықларды ҳәм жергиликли жыйымларды төлеўге, нызамда белгиленген тәртипте әскерий хызметти өтеўге миннетли болып табылады.

Сондай-ақ Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан Республикасын қорғаў ҳәр бир пуқараның Конституциялық миннети есапланады.

Жоқарыда айтып өткенимиздей Конституциямызда белгиленген инсан, оның өмири, еркинлиги, қәдир-қымбаты ҳәм басқада қол-қатылмас ҳуқықларының қорғалыўы адамзат жәмийетиниң раўажланыў басқышында ерисилген ең жоқарғы, баҳалы қәдир-қымбатлылықлардан бири есапланады.

Ҳәзирги күнде мәмлекетимизде инсан ҳуқықларын ҳәм еркинликлерин қорғаў, әдил суд тараўын жүзеге келтириў мақсетинде суд-ҳуқық реформалары избе-излик пенен даўам етпекте.

Жуўмақластырып айтқанда, Конституциямызда белгиленген кағыйдалар ҳәм суд-ҳуқық тараўында өткерилип атырған реформалар, суд уйымларының пуқаралардың ҳуқық ҳәм еркинликлерин ҳақыйқый қорғаўшыларына айланыўына беккем имканият жаратады ҳәм де уллы келешегимиздиң ҳуқықый кепиллиги болып табылады.

А.Керимбаев, Қарақалпақстан  Республикасы суды судьясы