KONSTITUTsIYa - TIYKARĞI NIZAMIMIZ

1993-jil 9-aprel kuni Qaraqalpaqstan Respublikasi Joqarği Kenesinin 12-şaqiriq 12-sesiyasinda, tiykarği Nizamimiz bolğan Qaraqalpaqstan Respublikasi Konstitutsiyasi qabil yetildi. Mine bugin usi ahmiyetli tariyxiy öaqiyanin juz bergenine de 28 jil toldi, 28 jil milliy nizamşiliq tariyxinda özine tan bir daöirdi quraydi. Bul daöirdi milliy nizamşiliq sistemasinin qaliplesiöi, huqiqiy reformalar, nizam döretiöşilik tajriybesi juzege keliö  daöiri dep te aytiöimiz mumkin. Sonday-aq, tiykarği nizamimiz usi jillar daöaminda jamiyette juz berip atirğan özgerislerdi ham zaman talaplarin itibarğa alğan halda raöajlanip, jetilisip kelmekte.

Qaraqalpaqstan Respublikasi Konstitutsiyasi mamleketimiz ğarezsizliginin huqiqiy tiykari, xalimizdin  yerkinliginin joqarği körinisi bolip tabiladi. Ahmiyeti jağinan baha beretuğin bolsaq, konstitutsiya dunya siyasiy kartasinda jana suveren demokratiyaliq mamleket - Qaraqalpaqstan Respublikasi qarar tapqanin nizamlastiriö bolip tabiladi.

Özbekistan Respublikasi quramindaği suveren  Qaraqalpaqstan Respublikasinin suvereniteti Özbekistan Respublikasi tarepinen qorğaladi. Qaraqalpaqstan Respublikasi menen Özbekistan Respublikasinin öz-ara qatnasiqlari olar ortasinda Özbekistan Respublikasi Konstitutsiyasi şenberinde duzilgen şartnamalar ham kelisimler menen tartipke salinadi.

Konstitutsiya putkil jahan jamaatşiligine xalqimizdin yerkin bayan yetip, milliy mamleketşiligimizdi zamanagöy tiykarlarda qayta tikleö, demokratiyani terenlestiriö, insan huqiqlari ham mamleket suvereniteti ideyalarina sadiq boliö, puqaralar tinişliği ham milliy birlikti tamiyinleöden ibarat yekenligin jariya yetti.

Qaraqalpaqstan Respublikasi Konstitutsiyasi joqari darejedegi nizam sipatinda mamleketimiz qalpin, onin sotsialliq, ekonomikaliq, siyasiy duzimin, basqariödin demokratiyaliq printsiplerin, jamiyettin raöajlaniöinin strategiyaliq bağdarlarin, puqaralardin huqiq ham yerkinlikleri kepillengenligin ham de ruöxiy qadiriyatlarimiz tiykarlarin bekkemlep berdi.

Konstitutsiyağa muöapiq har bir adam oy-pikir, söz, isenim yerkinligine iye, pikirler ham olardi bildiriö yerkinligi mamleketlik yamasa basqada sirlar boyinşa nizam menen şekleniöi mumkin.

Barliq mamleketlik uyimlar, jamiyetlik birlespeler ham laöazimli şaxslar, puqaralarğa olardin huqiqlarina jane maplerine tiyisli bolğan hujjetler ham basqada materiallar menen tanisiö mumkinşiligin tamiyinleöge minetli bolip tabiladi.

Respublikamiz puqaralari jamiiyettin ham mamlekettin islerin basqariöğa tikkeley, sonday-aq özlerinin öakilleri arqali qatnasadi, bunday qatnasiö özin-özi basqariö, referendumlar ötkeriö ham mamleketlik uyimlardi demokratiyaliq  turde  qaliplestiriö arqali  amelge  asiriladi.

Mamleketimizde har bir adam menşik xuqiqina iye bolip, olardin bank amanatlarinin sir saqlaniöina ham miyrasxorliq huqiqina harekettegi nizamlar menen kepillik beriledi. Puqaralarimizdin miynet yetiö, jumis turin yerkin tanlap aliö, adil miynet jağdaylarinda jumis isleö ham nizamlarda belgilengen tartipte jumissizliqtan qorğaniö huqiqina iye bolip, sudtin hukimi menen tayinlanğan jazani öteö tartibinen yamasa nizamda körsetilgen tartipten basqa jağdaylarda majburiy miynetke tartiö qadağan yetiledi.

Bulardan tisqari, har bir şaxs qartayğanda, miynet yetiö uqibin joğaltqanda, asiraöşisinan ayirilğanda, harekettegi nizamlarda belgilengen basqada jağdaylarda sotsialliq jaqtan tamiyinleniö, qaniygeli meditsinaliq xizmetten paydalaniö ham de bilim aliö huqiqlarina iye. Pensiya, napaqalar, sotsialliq jardemnin basqa turleri rasmiy turde belgilengen kundelikli zarurlik muğdarinin yen az muğdarinan kem boliöi mumkin yemes.

Biypul uliöma bilim aliöğa, ilimiy-texnikaliq döretiöşilik, madeniyattin jetiskenliklerinen paydalaniöğa har bir adamğa mamleket tarepinen kepillik beriledi.

Joqarida aytip ötilgen puqaralardin xuqiq ham yerkinliklerinen tisqari Konstitutsiyamizda puqaralardin orinlaöi tiyis bolğan minnetleride belgilengen bolip, puqaralarimiz Konstitutsiyani ham nizamlardin qağiydalarin saqlaöğa, basqa adamlardin xuqiqlarin, yerkinliklerin, ar-namisin ham qadir-qimbatin hurmetleöge, xalqimizdin tariyxiy, ruöhiy ham madeniy miyraslarin saqlaöğa, bizdi qorşap turğan tabiyiy ortaliqqa iqtiyatli qatnas jasaöğa, nizam menen belgilengen saliqlardi ham jergilikli jiyimlardi töleöge, nizamda belgilengen tartipte askeriy xizmetti öteöge minnetli bolip tabiladi.

Sonday-aq Özbekistan ham Qaraqalpaqstan Respublikasin qorğaö har bir puqaranin Konstitutsiyaliq minneti yesaplanadi.

Joqarida aytip ötkenimizdey Konstitutsiyamizda belgilengen insan, onin ömiri, yerkinligi, qadir-qimbati ham basqada qol-qatilmas huqiqlarinin qorğaliöi adamzat jamiyetinin raöajlaniö basqişinda yerisilgen yen joqarği, bahali qadir-qimbatliliqlardan biri yesaplanadi.

Hazirgi kunde mamleketimizde insan huqiqlarin ham yerkinliklerin qorğaö, adil sud taraöin juzege keltiriö maqsetinde sud-huqiq reformalari izbe-izlik penen daöam yetpekte.

Juömaqlastirip aytqanda, Konstitutsiyamizda belgilengen kağiydalar ham sud-huqiq taraöinda ötkerilip atirğan reformalar, sud uyimlarinin puqaralardin huqiq ham yerkinliklerin haqiyqiy qorğaöşilarina aylaniöina bekkem imkaniyat jaratadi ham de ulli keleşegimizdin huqiqiy kepilligi bolip tabiladi.

A.Kerimbayev, Qaraqalpaqstan  Respublikasi sudi sudyasi