21.11.2026
Til Öz Qq Yozuv Кирилл Lotin
Reklama banneri
Harf ölçami Rang Rasmlar
21.11.2026, 00:53
Jamiyat 👁 2,333

MANFIT VA MANFITLIKLAR TARIXINI BILASIZMI?

MANFIT VA MANFITLIKLAR TARIXINI BILASIZMI?

Turkiy xalqlarning eng ulkan böğinlaridan biri bölgan Manğit qabilasi va Manğit uruği, Manğit qalʼasining paydo bölişi va Manğit arna kanalining qazilişi tarixiga oid birmunça yozma tarixiy manbalar mavjud. Rus tarixçisi A.Yu.Yakubovskiyning yozişiça, “Olis yillar davomida qabilalar örtasidagi özaro uruşlar natijasida faqatgina “Manğit” va “Qönğirot” qabilalarigina öz butunliklarini saqlab qola olganlar. Ular XII asr davomida Daşti Qipçoqqa kelib örnaşganlar. XIII-XIV asrlarda esa Manğitlarning katta qismi Volga va Ural daryolari oraliqlariga borib joylaşadilar. Şu davrlarda ular Manğit Ördasini ham taşkil etişga erişgan. Keyinçalik, XV asrda “Katta nöğay” Ördasi tarkibiga kirgan va XV asr boşlaridan özbek xalqining tarixida muhim rol öynovçi eng yirik jangovar qabilalardan hisoblangan. 1428-29-yillarda köçmançi özbek qabilalarining xoni ham Manğitlardan bölgan, hatto, Janubiy-Farbiy Sibir kabi ulkan hududlarni bosib olgan Abdulxayrxonning zafarli yurişlarida qatnaşib, uning uluğ xon bölib kötarilişida ham katta hissalarini qöşganlar. Manğit qabilasining baʼzi uruğlari, dastlab Örta Osiyo hududlariga, qisman hozirgi Özbekiston hududlariga, XVI asr boşlarida Xorazmning unumdor yerlariga köçib kelişib, Movarounnahrda qadimdan yaşab kelayotgan ötroq özbek qabilalarining madaniy taʼsiri ostida ötroq xalqqa aylanganlar”.

Fazal mulkining sultoni, uluğ şoir va atoqli davlat arbobi hazrat Alişer Navoiy özining “Saddi Iskandariy” dostonida Manğitlarga töxtalib ötgan. Bu – ötmişdagi ajdodlarimiz ruhlariga, qolaversa, biz manğitliklarga nisbatan maʼnaviy şarafdir.

Bundan taşqari, Xorazmda “Otaliq kanali” – Manğit arna qazilmasidan ança ilgari, 1660-yillarda, Anuşaxon davrida (Abul Ğoziyxon öğli) hozirgi Manğit şahrining atroflariga Xiva xonining maxsus ruxsati bilan Manğit qabilasi uruğlaridan 16 ta uruğ oilalari bilan köçib kelib, joylaşganliklari haqida tarixiy manbalarda söz yuritiladi. “Töq Manğit”, “Keskiç Manğit”, “Tubulğa Manğit”, “Burgutli Manğit”, “Eçbuğa Manğit”, “Qoraköl Manğit”, “Javaloq Manğit”, “Uşoq Manğit”, “Oğadil Manğit”, “Martaba Manğit”, “Yesabiy Manğit”, “Nurimbiy Manğit”, “Musofir Manğit”, “Qaysar Manğit”, “Kök özak Manğit”, “Qorabotir Manğit” uruğlari XVII asrning örtalarida hozirgi Manğit şahriga va uning atroflariga köçib kelib, ötroqlaşib qolgan.

Aynan şu maʼlumotlarni Xorazm tarixçilari Munis va Bayoniylar  ham öz asarlarida qayd etişgan. Keyinçalik Manğitlarning köpçiligi şu yerlarni Vatan tutib, qatʼiy örnaşib qolganliklari natijasida Manğit qalʼasi vujudga kelib, bu hozirgi Amudaryo tumanining markazi bölgan Manğit şahri hisoblanadi.

Yuqoridagi manbalardan taşqari, atoqli rus şarqşunos olimi, akademik V.V.Bartoldning asarlarida aniq körsatilişiça, Manğit uruğiga mansub aholi tomonidan 1800-yillarga kelib “Otaliq kanal”i qazdirilgaç, unga Manğit arna deb nom berilib, arna böyiga joylaşgan Manğit qalʼasi nomi esa turli manbalarda aniq közga taşlana boşlaydi.

Manğitlik keksalarning aytişlariga qaraganda, şaharda 16 ta uruğ nomiga ön oltita köça taşkillaştirilgan va har bir uruğ oilalari alohida tartib-qoida böyiça joylaşganlar. Rossiyalik tarixçi olim V.V.Grigorev 1850-yillarda suv yöli bilan kemada kelib Manğit, Qipçoq qalʼalarida bölgan. Uning yozişiça, şahar Manğit arnaning çap qirğoğiga joylaşgan. Dastlabki davrlarda Manğit arna kanalining eni 20-30 metrni taşkil etgan. Amudaryoning “Toşsoqa”sidan ötib, bu yerga savdogarlar kemalarda tuz va turli xildagi isteʼmol mollari keltirganlar. Manğit arna kanali qadimda bizning hududlarimizdan ötib, arnaning 18 km. qismi qardoş Turkmaniston Respublikasining Qubbatoğ tumani hududlarigaça oqib borgan.

Qoraqalpoğiston Respublikasi hududida Manğitlar XVII-XVIII asrlarda asosan ikki joyda yaşaganliklari töğrisida yozma manbalarda maʼlumotlar bor. Ularning dastlabki birinçi guruhi hozirgi “Oqmanğit” (Nukus tumani hududida), Şox - Temir - Qönğirot oraliğida yaşagan bölib, Amudaryoning Qoraboyli deb atalgan tarmoği böyida ham Manğit degan qalʼa bölgan. Manbalarga köra, hozirgi “Oqmanğit” posyolkasi örnida bölsa, ehtimol.

Manğit qalʼasi fuqarolari Buxorolik Jonmurod inoq va Muhammad inoqlar bilan kelişgan holda va birgalikda Xiva xoni Abulğoziy Soniyning ruxsatlari bilan 1797-1799-yillarda “Otaliq kanali”ni qazdirgaç, imkon qadar Manğit uruğlarining qolgan-qutganlarini Xiva xonining eng nufuzli kişilaridan bölgan Jonmurod inoq, Muhammad inoq va şuningdek, Odina Muhammad inoqlarning taşabbuslari hamda ğayratlari bilan Manğit arna yoqasiga, serhosil yerlarga köçirib olib kelganlar. Natijada 1799-yilda Xiva xonligining eng nufuzli sardorlaridan bölgan Odina Muhammad tomonidan hozirgi Manğit qalʼasining poydevori qurilgan, degan dalillar ham tarixiy yozma manbalarda közga taşlanadi.

Şunday qilib, Amudaryo tumanining markazi bölgan hozirgi Manğit şahrining paydo bölganiga va qurilganiga 218-yil bölgan, degan haqqoniy tuşunçaga ega bölamiz. Bunga Özbekiston Fanlar akademiyasi qoşidagi Tarix va arxeologiya ilmiy tadqiqot institutining professori, akademik Ya.F.Ğulomovning “Xorazmning suğoriliş tarixi” asarida keltirib ötilgan ilmiy dalillar yetarli asos böla oladi.

Manğitlar qadimgi yirik turkiy qabilalarning biri bölib, 1923-26-yillardagi aholini röyxatga oliş maʼlumotiga köra, Özbekiston hududida yaşovçi Manğitlarning umumiy soni 130000 dan köproqni taşkil etgan. Hozirgi kunga kelib ularning soni bir neça baravar ösgan.

1926-yilda Özbekiston SSRning Xorazm viloyati hududida Manğit tumani taşkil etilib, Manğit qalʼasi uning markazi etib belgilangan. 1957-yil 18-dekabridan Qoraqalpoğiston ASSRning Qipçoq va Özbekiston SSRning Xorazm viloyatiga qaraşli bölgan Manğit tumanlari birlaştirilib, Qoraqalpoğiston ASSR tarkibidagi Amudaryo tumani taşkil etildi va uning markazi Manğit şahri qilib belgilandi.

Qodirbergan JUMAMUROTOV, tarixçi.

(Foto - shosh.uz)

🎬 Videogalereya Barçasi →
BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI ▶ BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI 16.11.2026 «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi ▶ «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi 16.11.2026 Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi ▶ Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi 13.11.2026 Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi ▶ Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi 13.11.2026 Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi 12.11.2026 Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi ▶ Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi 12.11.2026 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi ▶ 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi 12.11.2026 Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi ▶ Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi 12.11.2026 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi 11.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda ▶ Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda 10.11.2026 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi ▶ 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi 10.11.2026 Aholi salomatligi — oliy qadriyat ▶ Aholi salomatligi — oliy qadriyat 09.11.2026 Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi ▶ Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi 09.11.2026 Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi ▶ Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi 09.11.2026 Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir ▶ Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir 06.11.2026 AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA ▶ AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA 06.11.2026 Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi ▶ Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi 05.11.2026 Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi ▶ Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi 05.11.2026 Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi ▶ Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi 05.11.2026 Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi ▶ Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi 04.11.2026 Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi ▶ Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi ▶ Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi ▶ Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi 03.11.2026 Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi ▶ Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi 02.11.2026 HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI ▶ HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI 02.11.2026 Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi ▶ Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi 31.10.2026 Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda ▶ Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda 31.10.2026 Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi ▶ Jajji ekologlar tabiatni asraş böyiça dastlabki tuşunçalarga ega bölişdi 31.10.2026 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi ▶ 10 oy davomida Qoraqalpoğiston böyiça 39 ta holatda içimlik suvi körsatkiçlari belgilangan talablarga javob bermasligi aniqlandi 30.10.2026 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi ▶ 1-sonli maktabda Özbek tili bayrami nişonlandi 26.10.2026