MANFIT VA MANFITLIKLAR TARIXINI BILASIZMI?
Turkiy xalqlarning eng ulkan böğinlaridan biri bölgan Manğit qabilasi va Manğit uruği, Manğit qalʼasining paydo bölişi va Manğit arna kanalining qazilişi tarixiga oid birmunça yozma tarixiy manbalar mavjud. Rus tarixçisi A.Yu.Yakubovskiyning yozişiça, “Olis yillar davomida qabilalar örtasidagi özaro uruşlar natijasida faqatgina “Manğit” va “Qönğirot” qabilalarigina öz butunliklarini saqlab qola olganlar. Ular XII asr davomida Daşti Qipçoqqa kelib örnaşganlar. XIII-XIV asrlarda esa Manğitlarning katta qismi Volga va Ural daryolari oraliqlariga borib joylaşadilar. Şu davrlarda ular Manğit Ördasini ham taşkil etişga erişgan. Keyinçalik, XV asrda “Katta nöğay” Ördasi tarkibiga kirgan va XV asr boşlaridan özbek xalqining tarixida muhim rol öynovçi eng yirik jangovar qabilalardan hisoblangan. 1428-29-yillarda köçmançi özbek qabilalarining xoni ham Manğitlardan bölgan, hatto, Janubiy-Farbiy Sibir kabi ulkan hududlarni bosib olgan Abdulxayrxonning zafarli yurişlarida qatnaşib, uning uluğ xon bölib kötarilişida ham katta hissalarini qöşganlar. Manğit qabilasining baʼzi uruğlari, dastlab Örta Osiyo hududlariga, qisman hozirgi Özbekiston hududlariga, XVI asr boşlarida Xorazmning unumdor yerlariga köçib kelişib, Movarounnahrda qadimdan yaşab kelayotgan ötroq özbek qabilalarining madaniy taʼsiri ostida ötroq xalqqa aylanganlar”.
Fazal mulkining sultoni, uluğ şoir va atoqli davlat arbobi hazrat Alişer Navoiy özining “Saddi Iskandariy” dostonida Manğitlarga töxtalib ötgan. Bu – ötmişdagi ajdodlarimiz ruhlariga, qolaversa, biz manğitliklarga nisbatan maʼnaviy şarafdir.
Bundan taşqari, Xorazmda “Otaliq kanali” – Manğit arna qazilmasidan ança ilgari, 1660-yillarda, Anuşaxon davrida (Abul Ğoziyxon öğli) hozirgi Manğit şahrining atroflariga Xiva xonining maxsus ruxsati bilan Manğit qabilasi uruğlaridan 16 ta uruğ oilalari bilan köçib kelib, joylaşganliklari haqida tarixiy manbalarda söz yuritiladi. “Töq Manğit”, “Keskiç Manğit”, “Tubulğa Manğit”, “Burgutli Manğit”, “Eçbuğa Manğit”, “Qoraköl Manğit”, “Javaloq Manğit”, “Uşoq Manğit”, “Oğadil Manğit”, “Martaba Manğit”, “Yesabiy Manğit”, “Nurimbiy Manğit”, “Musofir Manğit”, “Qaysar Manğit”, “Kök özak Manğit”, “Qorabotir Manğit” uruğlari XVII asrning örtalarida hozirgi Manğit şahriga va uning atroflariga köçib kelib, ötroqlaşib qolgan.
Aynan şu maʼlumotlarni Xorazm tarixçilari Munis va Bayoniylar ham öz asarlarida qayd etişgan. Keyinçalik Manğitlarning köpçiligi şu yerlarni Vatan tutib, qatʼiy örnaşib qolganliklari natijasida Manğit qalʼasi vujudga kelib, bu hozirgi Amudaryo tumanining markazi bölgan Manğit şahri hisoblanadi.
Yuqoridagi manbalardan taşqari, atoqli rus şarqşunos olimi, akademik V.V.Bartoldning asarlarida aniq körsatilişiça, Manğit uruğiga mansub aholi tomonidan 1800-yillarga kelib “Otaliq kanal”i qazdirilgaç, unga Manğit arna deb nom berilib, arna böyiga joylaşgan Manğit qalʼasi nomi esa turli manbalarda aniq közga taşlana boşlaydi.
Manğitlik keksalarning aytişlariga qaraganda, şaharda 16 ta uruğ nomiga ön oltita köça taşkillaştirilgan va har bir uruğ oilalari alohida tartib-qoida böyiça joylaşganlar. Rossiyalik tarixçi olim V.V.Grigorev 1850-yillarda suv yöli bilan kemada kelib Manğit, Qipçoq qalʼalarida bölgan. Uning yozişiça, şahar Manğit arnaning çap qirğoğiga joylaşgan. Dastlabki davrlarda Manğit arna kanalining eni 20-30 metrni taşkil etgan. Amudaryoning “Toşsoqa”sidan ötib, bu yerga savdogarlar kemalarda tuz va turli xildagi isteʼmol mollari keltirganlar. Manğit arna kanali qadimda bizning hududlarimizdan ötib, arnaning
Qoraqalpoğiston Respublikasi hududida Manğitlar XVII-XVIII asrlarda asosan ikki joyda yaşaganliklari töğrisida yozma manbalarda maʼlumotlar bor. Ularning dastlabki birinçi guruhi hozirgi “Oqmanğit” (Nukus tumani hududida), Şox - Temir - Qönğirot oraliğida yaşagan bölib, Amudaryoning Qoraboyli deb atalgan tarmoği böyida ham Manğit degan qalʼa bölgan. Manbalarga köra, hozirgi “Oqmanğit” posyolkasi örnida bölsa, ehtimol.
Manğit qalʼasi fuqarolari Buxorolik Jonmurod inoq va Muhammad inoqlar bilan kelişgan holda va birgalikda Xiva xoni Abulğoziy Soniyning ruxsatlari bilan 1797-1799-yillarda “Otaliq kanali”ni qazdirgaç, imkon qadar Manğit uruğlarining qolgan-qutganlarini Xiva xonining eng nufuzli kişilaridan bölgan Jonmurod inoq, Muhammad inoq va şuningdek, Odina Muhammad inoqlarning taşabbuslari hamda ğayratlari bilan Manğit arna yoqasiga, serhosil yerlarga köçirib olib kelganlar. Natijada 1799-yilda Xiva xonligining eng nufuzli sardorlaridan bölgan Odina Muhammad tomonidan hozirgi Manğit qalʼasining poydevori qurilgan, degan dalillar ham tarixiy yozma manbalarda közga taşlanadi.
Şunday qilib, Amudaryo tumanining markazi bölgan hozirgi Manğit şahrining paydo bölganiga va qurilganiga 218-yil bölgan, degan haqqoniy tuşunçaga ega bölamiz. Bunga Özbekiston Fanlar akademiyasi qoşidagi Tarix va arxeologiya ilmiy tadqiqot institutining professori, akademik Ya.F.Ğulomovning “Xorazmning suğoriliş tarixi” asarida keltirib ötilgan ilmiy dalillar yetarli asos böla oladi.
Manğitlar qadimgi yirik turkiy qabilalarning biri bölib, 1923-26-yillardagi aholini röyxatga oliş maʼlumotiga köra, Özbekiston hududida yaşovçi Manğitlarning umumiy soni 130000 dan köproqni taşkil etgan. Hozirgi kunga kelib ularning soni bir neça baravar ösgan.
1926-yilda Özbekiston SSRning Xorazm viloyati hududida Manğit tumani taşkil etilib, Manğit qalʼasi uning markazi etib belgilangan. 1957-yil 18-dekabridan Qoraqalpoğiston ASSRning Qipçoq va Özbekiston SSRning Xorazm viloyatiga qaraşli bölgan Manğit tumanlari birlaştirilib, Qoraqalpoğiston ASSR tarkibidagi Amudaryo tumani taşkil etildi va uning markazi Manğit şahri qilib belgilandi.
Qodirbergan JUMAMUROTOV, tarixçi.
(Foto - shosh.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶