MANFIT VA MANFITLIKLAR TARIXINI BILASIZMI?

Turkiy xalqlarning eng ulkan boʻgʻinlaridan biri boʻlgan Mangʻit qabilasi va Mangʻit urugʻi, Mangʻit qalʼasining paydo boʻlishi va Mangʻit arna kanalining qazilishi tarixiga oid birmuncha yozma tarixiy manbalar mavjud. Rus tarixchisi A.Yu.Yakubovskiyning yozishicha, “Olis yillar davomida qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar natijasida faqatgina “Mangʻit” va “Qoʻngʻirot” qabilalarigina oʻz butunliklarini saqlab qola olganlar. Ular XII asr davomida Dashti Qipchoqqa kelib oʻrnashganlar. XIII-XIV asrlarda esa Mangʻitlarning katta qismi Volga va Ural daryolari oraliqlariga borib joylashadilar. Shu davrlarda ular Mangʻit Oʻrdasini ham tashkil etishga erishgan. Keyinchalik, XV asrda “Katta noʻgʻay” Oʻrdasi tarkibiga kirgan va XV asr boshlaridan oʻzbek xalqining tarixida muhim rol oʻynovchi eng yirik jangovar qabilalardan hisoblangan. 1428-29-yillarda koʻchmanchi oʻzbek qabilalarining xoni ham Mangʻitlardan boʻlgan, hatto, Janubiy-Farbiy Sibir kabi ulkan hududlarni bosib olgan Abdulxayrxonning zafarli yurishlarida qatnashib, uning ulugʻ xon boʻlib koʻtarilishida ham katta hissalarini qoʻshganlar. Mangʻit qabilasining baʼzi urugʻlari, dastlab Oʻrta Osiyo hududlariga, qisman hozirgi Oʻzbekiston hududlariga, XVI asr boshlarida Xorazmning unumdor yerlariga koʻchib kelishib, Movarounnahrda qadimdan yashab kelayotgan oʻtroq oʻzbek qabilalarining madaniy taʼsiri ostida oʻtroq xalqqa aylanganlar”.

Fazal mulkining sultoni, ulugʻ shoir va atoqli davlat arbobi hazrat Alisher Navoiy oʻzining “Saddi Iskandariy” dostonida Mangʻitlarga toʻxtalib oʻtgan. Bu – oʻtmishdagi ajdodlarimiz ruhlariga, qolaversa, biz mangʻitliklarga nisbatan maʼnaviy sharafdir.

Bundan tashqari, Xorazmda “Otaliq kanali” – Mangʻit arna qazilmasidan ancha ilgari, 1660-yillarda, Anushaxon davrida (Abul Gʻoziyxon oʻgʻli) hozirgi Mangʻit shahrining atroflariga Xiva xonining maxsus ruxsati bilan Mangʻit qabilasi urugʻlaridan 16 ta urugʻ oilalari bilan koʻchib kelib, joylashganliklari haqida tarixiy manbalarda soʻz yuritiladi. “Toʻq Mangʻit”, “Keskich Mangʻit”, “Tubulgʻa Mangʻit”, “Burgutli Mangʻit”, “Echbugʻa Mangʻit”, “Qorakoʻl Mangʻit”, “Javaloq Mangʻit”, “Ushoq Mangʻit”, “Ogʻadil Mangʻit”, “Martaba Mangʻit”, “Yesabiy Mangʻit”, “Nurimbiy Mangʻit”, “Musofir Mangʻit”, “Qaysar Mangʻit”, “Koʻk oʻzak Mangʻit”, “Qorabotir Mangʻit” urugʻlari XVII asrning oʻrtalarida hozirgi Mangʻit shahriga va uning atroflariga koʻchib kelib, oʻtroqlashib qolgan.

Aynan shu maʼlumotlarni Xorazm tarixchilari Munis va Bayoniylar  ham oʻz asarlarida qayd etishgan. Keyinchalik Mangʻitlarning koʻpchiligi shu yerlarni Vatan tutib, qatʼiy oʻrnashib qolganliklari natijasida Mangʻit qalʼasi vujudga kelib, bu hozirgi Amudaryo tumanining markazi boʻlgan Mangʻit shahri hisoblanadi.

Yuqoridagi manbalardan tashqari, atoqli rus sharqshunos olimi, akademik V.V.Bartoldning asarlarida aniq koʻrsatilishicha, Mangʻit urugʻiga mansub aholi tomonidan 1800-yillarga kelib “Otaliq kanal”i qazdirilgach, unga Mangʻit arna deb nom berilib, arna boʻyiga joylashgan Mangʻit qalʼasi nomi esa turli manbalarda aniq koʻzga tashlana boshlaydi.

Mangʻitlik keksalarning aytishlariga qaraganda, shaharda 16 ta urugʻ nomiga oʻn oltita koʻcha tashkillashtirilgan va har bir urugʻ oilalari alohida tartib-qoida boʻyicha joylashganlar. Rossiyalik tarixchi olim V.V.Grigorev 1850-yillarda suv yoʻli bilan kemada kelib Mangʻit, Qipchoq qalʼalarida boʻlgan. Uning yozishicha, shahar Mangʻit arnaning chap qirgʻogʻiga joylashgan. Dastlabki davrlarda Mangʻit arna kanalining eni 20-30 metrni tashkil etgan. Amudaryoning “Toshsoqa”sidan oʻtib, bu yerga savdogarlar kemalarda tuz va turli xildagi isteʼmol mollari keltirganlar. Mangʻit arna kanali qadimda bizning hududlarimizdan oʻtib, arnaning 18 km. qismi qardosh Turkmaniston Respublikasining Qubbatogʻ tumani hududlarigacha oqib borgan.

Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida Mangʻitlar XVII-XVIII asrlarda asosan ikki joyda yashaganliklari toʻgʻrisida yozma manbalarda maʼlumotlar bor. Ularning dastlabki birinchi guruhi hozirgi “Oqmangʻit” (Nukus tumani hududida), Shox - Temir - Qoʻngʻirot oraligʻida yashagan boʻlib, Amudaryoning Qoraboyli deb atalgan tarmogʻi boʻyida ham Mangʻit degan qalʼa boʻlgan. Manbalarga koʻra, hozirgi “Oqmangʻit” posyolkasi oʻrnida boʻlsa, ehtimol.

Mangʻit qalʼasi fuqarolari Buxorolik Jonmurod inoq va Muhammad inoqlar bilan kelishgan holda va birgalikda Xiva xoni Abulgʻoziy Soniyning ruxsatlari bilan 1797-1799-yillarda “Otaliq kanali”ni qazdirgach, imkon qadar Mangʻit urugʻlarining qolgan-qutganlarini Xiva xonining eng nufuzli kishilaridan boʻlgan Jonmurod inoq, Muhammad inoq va shuningdek, Odina Muhammad inoqlarning tashabbuslari hamda gʻayratlari bilan Mangʻit arna yoqasiga, serhosil yerlarga koʻchirib olib kelganlar. Natijada 1799-yilda Xiva xonligining eng nufuzli sardorlaridan boʻlgan Odina Muhammad tomonidan hozirgi Mangʻit qalʼasining poydevori qurilgan, degan dalillar ham tarixiy yozma manbalarda koʻzga tashlanadi.

Shunday qilib, Amudaryo tumanining markazi boʻlgan hozirgi Mangʻit shahrining paydo boʻlganiga va qurilganiga 218-yil boʻlgan, degan haqqoniy tushunchaga ega boʻlamiz. Bunga Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi qoshidagi Tarix va arxeologiya ilmiy tadqiqot institutining professori, akademik Ya.F.Gʻulomovning “Xorazmning sugʻorilish tarixi” asarida keltirib oʻtilgan ilmiy dalillar yetarli asos boʻla oladi.

Mangʻitlar qadimgi yirik turkiy qabilalarning biri boʻlib, 1923-26-yillardagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotiga koʻra, Oʻzbekiston hududida yashovchi Mangʻitlarning umumiy soni 130000 dan koʻproqni tashkil etgan. Hozirgi kunga kelib ularning soni bir necha baravar oʻsgan.

1926-yilda Oʻzbekiston SSRning Xorazm viloyati hududida Mangʻit tumani tashkil etilib, Mangʻit qalʼasi uning markazi etib belgilangan. 1957-yil 18-dekabridan Qoraqalpogʻiston ASSRning Qipchoq va Oʻzbekiston SSRning Xorazm viloyatiga qarashli boʻlgan Mangʻit tumanlari birlashtirilib, Qoraqalpogʻiston ASSR tarkibidagi Amudaryo tumani tashkil etildi va uning markazi Mangʻit shahri qilib belgilandi.

Qodirbergan JUMAMUROTOV, tarixchi.

(Foto - shosh.uz)