KEKSA JANGÇI HUZURIDA
Oçerk
Uruş. Inson qalbida nafrat uyğotuvçi, eşitgan har bir dilni seskantirib yuboruvçi bu sözga ahli dunyo – butun taraqqiyparvar insoniyat isyonda. Uni qözğatuvçilarga nisbatan onalar ğazabda, otalar ğazabda. Million-million insonlar yostiğini quritgan Ikkinçi jahon uruşi asoratlari bilan yaşayotgan majruh köngillar dillarini kuydirgan hajr-u firoq öti faşizmga nisbatan ayovsiz qarğiş bölib tökiladi hamon tillardan. Çunki bu nafratli qalblar janggohlarda qon keçgan, qahraton qişlarni muz qotgan okoplarda ötkazgan, 18-20 yoşning nari-berisidagi ming-minglab alpqomat quroldoşlarini jang maydonlariga dafn etgan, janglardagi jarohatlaridan qon sizib, yana jangga kirgan, to ğalaba bongi yangragunga qadar birlari jang maydonida, birlari dala gospitallarida, yana birlari front ortida tun-u kunning farqini unutib yaşaganlar. Dillarida esa yagona maqsad – el-yurtga tinçlik, tinçlik va yana tinçlik orzusi bilan yaşagan bu mard-u maydonlar.
Qiliçboylik Rajab bobo Yusupovning yigitlik davri ana şunday notinç davrga töğri keldi.
Rajab Yusupov alp qomatli, böyçan, öta epçil yigit bölib ulğaydi. U 1938-yilda töliqsiz örta maktabni tugatganida zamon qalqib turgan bir payt edi. Xalq sovetning qatağon siyosatidan jabr çekayotgan, eşigida 2-3 ta mol-holi bor, öqimişli odamlar "xalq duşmani” tamğasi bilan "qama-qama” töriga ilinib, köpçilik oilalar jiddiy yöqçilik azobini tortayotgan bir paytda dunyoga faşizm balosi xavf soldi. Avval Yevropa mamlakatlarini öz domiga tortgan faşizm 1941-yilning yozida sobiq SSSR hududiga bostirib kirdi. Kolxoz işida ota-onasiga yaxşigina kömakdoş bölib qolgan Rajab Yusupovga çaqiruv qoğozi kelganida u endi 18 yoşga tölgan norğul yigit edi. Armiyaga çaqiruv qoğozi öşa maşʼum kunlarda ota-onalar uçun jahannam bağriga çaqiruvday dahşatli edi. Ota-onasi, yaqinlari, qişloqdoşlari Rajab Yusupovni yaxşi kunlar umidi bilan uruşga kuzatdilar.
Şarqdan ğarbga tomon yöl olgan poyezd Rajab ulğaygan zaminni ortda qoldirib, tutun va porox hidi burqsib yotgan rus qişloqlari, yonib kultepaga aylangan qarağayzorlardan ötib, yaydoq bir joyga yetib, töxtadi.
– Öşanda uruşning butun dahşati köz oldimizda namoyon böldi, – eslaydi Rajab bobo olis uruş yillarini xotirlarkan. – Payhon bölgan ekinzorlar, xarobaga aylangan şahar-u qişloqlar, tugunini kötarib, bolalarini yetaklab yurgan, şovqin-suron bilan qon yiğlab, qaylargadir oşiqayotgan onalar, keksalar, bolalar. Bularga közimiz tuşgan lahzalardayoq uruş dahşatlarini töla anglab yetdik. Qöllarimiz muşt bölib tugildi.
Qisqa muddatli harbiy tayyorgarlikdan söng Rajab Yusupov 1942-yilning iyulida Kalininsk frontining 136-öqçi polki tarkibida ilk marta jangga kirdi. Inson zotining yovuzligini u öşanda kördi. Tiş-tirnoğigaça yaxşi qurollangan nemis askarlari şunday harbiy tayyorgarlikdan ötişgan ediki, ular jang maydonida haqiqiy vahşiy hayvonga aylanişardi. Inson tugul osmonda uçib borayotgan quşgaça ayovsiz öldiriş, yoqiş, buziş, otiş, jamiki jonzotni toptaş – ular uçun öta oddiy öyin edi. Rajab Yusupov ana şu dahşatlar qarşisida esankiramadi. Kalininsk frontining 136-öqçi polki bilan goh haftalab, oylab yayov, kunni-tunga ulab faşizm balosiga qarşi kuraşdi. Qurşovda qolib, oç-nahor, yupun holatda ham qölidan qurolini qöymadi. Butun kuç-quvvatini xalqlar ozodligi va tinçligi uçun sarfladi. Neça bor yaralandi, dala gospitalida davolanib, yana jangga kirdi.
– 1943-yilning yozi Kalininsk fronti uçun yangi-yangi ğalabalar sari yöl oçildi, – eslaydi Rajab bobo. – Biz nemislarni ketma-ket mağlubiyatga uçrata boşladik. Hatto yengil yarador bölganimizni sezmasdik. Duşman ortidan taʼqib etib borayotgan kunlarimizning birida men nemis zobitini asir oldim. Uni ştabga topşirib, yana jang maydoniga qaytdim.
Şu kuni haqiqiy hayot-mamot jangi böldi. Tarixga Kalininsk frontida buriliş nomi bilan kirgan uşbu dahşatli jangda Rajab Yusupov oğir yaralandi. Esida qolgani – qattiq portlaş va özining muallaq uçib borayotgan kabi holati. U közini oçganida oyoq-qöllari, qorni va kökrak qafasi çandib boğlab taşlangan, butun aʼzoi-badani lovullab yonayotganday edi. Uni körgani özi xizmat qilayotgan qism komandiri kelganida Rajab Yusupovning qahramonligi haqida hikoya qiluvçi maqola yoritilgan front gazetasini keltirdi va Oliy Boş qömondonlikning taşakkurnomasini öqib berdi. Maʼlum bölişiça, Rajab Yusupov asir olgan nemis zobiti bergan maʼlumotlar tufayli butun Kalininsk frontida keskin buriliş yasalgan, 136-öqçi polki bir neça çaqirim front içkarisiga siljib, duşman qamalidagi qişloqlarni ozod etgan ekan. Rajab Yusupov esa şu jangdagi alohida jasorati uçun Oliy Boş qömondonlik buyruğiga binoan "Qizil Yulduz” ordeni bilan mukofotlandi.
Rajab Yusupov Ikkinçi jahon uruşidagi mislsiz jasorati uçun "Qizil Yulduz” ordenidan taşqari, "Jasurligi uçun”, "Germaniya ustidan qozonilgan ğalaba uçun”, tinçlik yillarida "Ğalabaning 20 yilligi” va Ğalabaning 50, 60, 70 yilligi kabi önlab jangovar va yubiley medallari bilan taqdirlandi. 1943-yilning avgust oyidan to 1944-yilning fevral oyiga qadar oğir uruş jarohatlari bilan yaşagan Rajab Yusupov qişloğiga yarimjon holatda qaytib keldi. Uzoq vaqt davolanib, oyoqqa turgaç, öşa paytdagi Xorazm viloyati, Manğit tumaniga qaraşli Oxunboboyev nomli kolxozda tabelçi, 1951-1957-yillarda 2-sonli MTSda hisobçi vazifalarida faoliyat yuritdi. Keyinçalik u Amudaryo tumanining yirik paxtaçilik xöjaligi – sobiq M.Gorkiy nomli davlat xöjaligida oddiy işçi bölib mehnat qildi. Uning boriga ham, yöğiga ham könib, oğiriga yelkadoş, sirlariga sirdoş bölib yaşagan umr yöldoşi Qizlargul momo Yusupova bilan 11 nafar farzandni tarbiyalab, voyaga yetkazişdi. Farzandlarining barçasi öqimişli, tadbirkor, eng muhimi, mehr-oqibatli.
– Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev öğlimga mening çeksiz minnatdorçiligimni yetkazing, – deydi otaxon şukronalik va mamnunlik bilan. – Biz keksalarga körsatayotgan ğamxörliklari, Özbekistondagi tinçlik-totuvlik, tökin-soçinlik uçun ming-ming rahmat. Mana, mening uyimga, şundoq yotoqxonam yonboşiga zamonaviy hammom qurib berişdi. Navbatsiz yengil avtomobil olişim uçun ğamxörlik körsatişyapti. Bundan ortiq eʼtibor va rağbat bölmaydi, bolalarim.
Umrining 95 bahorini qarşilagan Rajab bobo Yusupov davlatimiz ğamxörligidan behad minnatdorligini aytişdan, bugungi dorilomon zamonamizga şukronalar qilişdan aslo çarçamaydilar. Uruşning ayovsiz dahşatlarini boşidan keçirib, mustabid tuzum davrining inson taqdiriga otilgan toşlari zarbasiga matonat bilan çidab, dorilomon kunlar gaştini surişdek saodatli onlarga yetgan boboning 9 öğil, 2 nafar qizlarining barçasi tinib-tinçib ketişgan. Hatto birlari bobo, birlari momolik maqomiga yetişib, boboning xonadonidan ildiz otgan Yusupovlar, Rajabovlarning özi bugun bir mahalla bölişgan. Rajab bobo 100 nafardan ortiq nevara-çevara-yu, evaralarining baʼzan ismlarini adaştirib, barçasini "Yulduz” deb çaqiradilar-da, bundan özlari ham zavqlanib ketadilar:
– Bugungi yoşlarning har biri bir yulduz, – deydi bobo faxr bilan. – Özbekiston yulduzlari, tinçlik, farovonlik, totuvlik yulduzlari! Ilohim, ana şu yulduzlarimiz hamişa porlab tursin, tinçligimizga köz tegmasin!
Biz ham Rajab bobo Yusupovning tilaklariga oşno böldik. Ildizi tinçlikdan kuç olgan bu xonadonning pir-u badavlat sohibi – Rajab bobo Yusupovga soğlik, kuç-quvvat tiladik.
Robiya YÖLDOŞEVA.
M.ŞOMURODOV olgan suratlar.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶