Kiberxavfsizlik – har bir foydalanuvchining shaxsiy masʼuliyati

Bugungi hayotimizda internetdan foydalanish shu qadar tabiiy boʻlib qoldiki, biz raqamli makon bilan yashashni odatiy hol deb qabul qilamiz. Telefonimiz orqali xarid qilamiz, ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilamiz, pul oʻtkazamiz, hatto ishimizni ham masofadan turib boshqaramiz. Shu qulayliklar bizga vaqt, mablagʻ va imkoniyat beradi. Ammo shu bilan birga, biz sezmaydigan, lekin kundan-kunga chuqurlashib borayotgan tahdidlar ham mavjud. Biz odatda kiberxavfsizlikni murakkab texnologiyalar va maxsus xizmatlarga bogʻlaymiz, lekin bu tizimning eng muhim va ayni paytda eng zaif qismi – har bir foydalanuvchining oʻzi.

Kiberxavfsizlikni buzadigan eng katta zaiflik texnologiyada emas, inson xulqida. Parolni “12345” qoʻyish, uni boshqa odam bilan boʻlishish, nomaʼlum havolani bosish yoki “balki zararli emasdir” deb fayl yuklash – bularning har biri shaxsiy qaror. Va har bir qaror nafaqat oʻzingizni, balki atrofingizdagi odamlarni, hattoki butun tizimni xavf ostiga qoʻyishi mumkin. Statistik maʼlumotlarga koʻra, kiberxavfsizlik buzilishlarining yarmidan koʻpi foydalanuvchilarning xatti-harakatlariga bogʻliq. Bu shuni anglatadiki, har birimizning qarorimiz umumiy tizimning mustahkamligi yoki zaifligini belgilab beradi.

Shaxsiy masʼuliyat – bu shunchaki qoidalarni bajarish emas. Bu ongni oʻzgartirishdir. Kuchli parol qoʻyish – bu shunchaki murakkab belgilarni terish emas, balki “men oʻz maʼlumotlarimga befarq emasman” degan qarashdir. Ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqish – bu noqulay jarayon emas, balki kelajakdagi xavflarni tan olib, ularni hozirdanoq oldini olish qaroridir. Qurilmalaringizni yangilash esa shunchaki texnik ish emas, balki “men raqamli makonim uchun javobgarman” degan tushunchadir.

Kiberxavfsizlikning madaniyat sifatida shakllanishi ham aynan shu yondashuvdan boshlanadi. Har bir foydalanuvchi oʻzini kichik boʻlak sifatida emas, balki umumiy tizimning ajralmas qismi sifatida his qilishi kerak. Chunki sizning ehtiyotkorligingiz boshqa foydalanuvchilar xavfsizligini ham mustahkamlaydi, sizning beparvoligingiz esa ularni xavfga solishi mumkin. Masalan, oddiy foydalanuvchining parolini oʻgʻirlash orqali kiberjinoyatchilar butun kompaniya maʼlumotlariga kirishi mumkin. Bu esa bir qarashda kichik tuyulgan xatolik aslida qanchalik yirik oqibatlarga olib kelishi mumkinligini koʻrsatadi.

Raqamli dunyoda masʼuliyat shunday tushunchaga aylanadi: “Men maʼlumotlarimni himoya qilaman, chunki bu mening shaxsiy masʼuliyatim. Ehtiyotkor boʻlishim esa faqat oʻzimni emas, atrofimdagilarni ham xavfdan asraydi.” Agar foydalanuvchilar shu qarashni qabul qilsa, kiberxavfsizlik texnologiyaga bogʻliq boʻlmagan, balki jamiyatning oʻziga singib ketgan madaniyatga aylanadi. Chunki eng kuchli himoya dasturi ham foydalanuvchi notoʻgʻri qaror qabul qilsa, foydasizga aylanadi. Ammo ongli qaror qilgan foydalanuvchi oddiy odatlari bilan butun tizimni himoya qilishi mumkin.

Kiberxavfsizlik bu texnologiya emas – bu madaniyatdir. Va bu madaniyat har birimizdan boshlanadi. Raqamli dunyo qanchalik rivojlanmasin, uning eng zaif yoki eng kuchli nuqtasi baribir insonning oʻzidir.

Bozorboyev Diyorbek Poʻlat oʻgʻli, Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali talabasi