Ўйинларга асосланган янгича методлар боғча ёшидаги болалар билан ишлашда самарадорликни оширади

Мактабгача ёшдаги болалар нутқини ривожлантиришда ҳар хил ўйинлар ва қизиқарли машқлардан фойдаланиб, мулоқот қуриш муҳим аҳамиятга эга. Бола бу даврда ўрганганларини фаол ўзлаштиради ва нутқида қўллашга ҳаракат қилади. Тарбияланувчилар билан машғулотларни ўйин шаклида ташкил этиш нафақат уларнинг нутқини равонлаштиради, балки эшитиш ва эслаб қолиш кўникмаларини ҳам ривожлантиради. Тарбиячи таълим фаолиятида гуруҳдаги ҳар бир бола иштирокига алоҳида эътибор қаратиши зарур. Мактабгача ёшдаги болалар билан самарали ишлаш учун бир қатор қизиқарли ўйин ва услублар мавжуд.

Хусусан, алифбодаги бир-бирига ўхшаш ҳарфлар билан бошланадиган сўзларни топишга асосланган “Ўзингни топ” ўйини болаларда нутқий равонлик билан бир қаторда товушларни фарқлаш ва ҳозиржавоблик кўникмаларини ҳам ривожлантиради. “Ким чаққон” ўйини эса болаларнинг чаққанлигини оширади. Бу ўйинда иштирокчиларга С, А, Т ҳарфлари билан тугайдиган сўзларни топиш вазифа қилиб берилади. Ким тезроқ ва кўпроқ сўз айтса, ўша иштирокчи ғолиб ҳисобланади.

Болаларнинг диққатини ривожлантиришда “Қайси сўз адашиб қолди?” ўйини муҳим аҳамиятга эга. Бу ўйин шартига кўра, тарбиячи кетма-кетликда гапларни ўқийди. Айрим жумлаларда сўзлар алмашиб қолган бўлади. Болалардан эса қайси сўз хато қўлланганини аниқлаш талаб қилинади. Масалан, балиқ сувда юряпти. Аслида балиқ сувда юрмайди, у сузади. Болалар гапдаги хатони топиб, тўғри тартибда айтиши керак. Қушлар ёзда узоқ ўлкаларга учиб кетадилар. Иштирокчилар қушлар кузда иссиқ ўлкаларга учиб кетишини айтиб, гапдаги хатони тўгирлайди.

“Янги сўз топ” ўйини болаларнинг сўз бойлигини оширади. Бу ўйинда тарбиячи бир сўз айтади. Болалар эса ўша сўз иштирокида янги сўз топиши керак. Масалан, уй-уйча, атир-атиргул, лола-лолақизғолдоқ каби янги сўзлар ясайди.

Болаларнинг тезкор фикрлашини шакллантиришда “Тезроқ айт” ўйинидан фойдаланиш яхши самара беради. Бу ўйинда тарбиячи мева, сабзавот, ҳайвонлар ва ҳашаротлар каби гуруҳларга мансуб нарсаларни сўрайди. Болалар эса уларга мос номларни тезкорлик билан топиб айтиши керак.

“Давом эттир” ўйини болаларнинг тасаввур ва ижодкорлик қобилиятларини ривожлантиради. Ўйин шартига кўра тарбиячи бирор сўз айтади ва болалар ўша сўзнинг қайси гуруҳга мослигини, шу сўз нимани ифодалашини тушунтириб беради. Мисол учун, бодринг – сабзавот, яшил рангда, уни ейишдан олдин ювиш керак.

Қизиқарли ўйинларнинг яна бири “Ўхшашини топ” деб номланади. Бу ўйинда тарбиячи иштирокчиларга худди ойдек думалоғини топ, худди лоладек қизилини топ, худди қордек оппоғини топ, деб вазифа беради. Бола эса айтилган сўзларга ўхшаш нарса ва номларни топади. Бу ўйин орқали уларда изланувчанлик ва фикрлаш қобилияти шаклланади.

Мактабгача ёшдаги болаларга мантиқий фикрлашни ўргатишда “Солиштириб кўр” ўйини яхши самара беради. Ўйин шартига кўра, болалар мевалар, ҳайвонлар, буюмлар ва шунга ўхшаш нарсаларнинг бир-биридан фарқли жиҳатларини топиши керак. Масалан, лимон ва олма. Лимон нордон, олма эса ширин. Чумоли ва фил. Чумоли кичкина, фил эса катта ҳисобланади. Шунингдек, болаларнинг мантиқий фикрлашини “Ортиқчасини изла” ўйини ҳам ривожлантиради. Бу ўйинда тарбиячи бир нечта сўзларни ўқийди. Болалардан эса ушбу сўзлар орасидан ортиқчасини топиш ва нима учун ортиқча эканлигини изоҳлаб бериш сўралади. Масалан, қизил, сариқ, яшил, катта. Бунда олдинги учта сўз ранг номини, охирги сўз эса ҳажмни ифодалайди. Шу сабабли катта сўзи ортиқча ҳисобланади.

Ҳозирги кунда мактабгача ёшдаги болалар билан ишлашда анъанавий усуллардан фойдаланиш кутилган самарани бермайди. Чунки анъанавий методлар замонавий ҳаётимизда эскирган ҳисобланади. Бугун болалар мутлақо янги шароитларда улғайишмоқда. Мактабгача таълим ташкилотларида замонавий таълим технологияларидан фойдаланиш орқали мактабгача ёшдаги болаларнинг ўзига хос иқтидорларини эрта аниқлаб, ривожлантиришимиз мумкин. Шунинг учун ҳам таълимда янги методларни қўллаш яхши самара беради.

Саломат Тураева, Амударё туманидаги 2-сонли ДМТТ методисти