КРЕДИТ ШАРТНОМАСИ ВА УНИНГ БАЖАРИЛИШИ БИЛАН БОҒЛИҚ НИЗОЛАР

Кредит деганда, ўз эгалари қўлида вақтинча бўш турган пул маблағларини бошқалар томонидан маълум муддатга ҳақ тўлаш шарти билан қарзга олиш ва қайтариб бериш юзасидан келиб чиққан муносабатлар тушунилади. Ушбу муносабатлар кредит шартномаси билан тартибга солинади. Кредит шартномаси ёзма шаклда тузилиши шарт. Ёзма шаклга риоя килмаслик кредит шартномасининг ҳақикий бўлмасли¬гига олиб келади. Бундай шартнома ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмайди.

Амалдаги Фуқаролик кодексининг 744-моддасига биноан, кредит шартномаси бўйича бир тараф, яъни банк ёки бошқа кредит ташкилоти (кредит берувчи, кредитор) иккинчи тарафга (кредит олувчига) шартномада назарда тутилган миқдорда ва шартлар асосида пул маблағлари (кредит) бериш, қарз олувчи эса олинган пул суммасини қайтариш ва унинг учун фоизлар тўлаш мажбуриятини олади. Шартнома иштирокчиларининг ушбу мажбуриятларни икки томонлама реал ва лозим даражада бажариши билан одатта кредит шартномасини тузишдан кўзланган мақсадга эришилади. Аммо, баъзи ҳолларда кредит шартномаси томонларнинг бирининг айби билан бажарилмай қоладиган ҳолатлар ҳам учраб туради. Шу сабабли, кўпчилик ҳолларда кредит шартномаси тузилаётган пайтта томонлар ўзларининг манфаатларини кафолатлаш мақсадида фуқаролик қонун ҳужжатларида назарда тутилган мажбуриятларнинг бажарилишини таъминлаш усуллардан фойдаланадилар. Фуқаролик қонунчиликда мажбуриятнинг бажарилишини таъминлаш неустойка, гаров, қарздорнинг мол-мулкини ушлаб қолиш, кафиллик, кафолат, закалат ҳамда қонун ҳужжатлари ёки шартномада назарда тутилган бошқа усуллар билан таъминланиши мумкинлиги кўрсатилган.

Маълумки, судлар томонидан кредит шартномаларидан келиб чиқадиган низоларни кўришда мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларининг бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида 2006 йил 22 декабр куни Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми ва Олий хўжалик суди Пленумининг «Кредит шартномаларидан келиб чиқадиган мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида»ги 13/150 сонли қарори қабул қилинган.

Кредит шартномаси тузилгандан бошлаб, тарафларнинг ҳуқуқ ва бурчлари вужудга келади. Юқорида қайд қилинган Пленум қарорида кўрсатилишича,  банк ёки бошқа кредит ташкилоти ва қарз олувчи ўртасида кредит шартномасидан келиб чиқадиган ҳуқуқий муносабат кредит ташкилотининг кейинчалик, келишилган муддатларда, кредит бериш мажбуриятини ва қарз олувчининг олинган кредитни қайтариш ва у бўйича фоизларни тўлаш мажбуриятини ўз ичига олади. Бунда кредит ташкилотининг қарз олувчига кредит суммасини бериш бўйича реал шартномавий мажбуриятлари шартнома тузилган пайтдан бошлаб, қарз олувчининг фоизларни тўлаш, кредитни қайтариш бўйича шартномавий мажбуриятлари эса, агар тарафлар келишувида бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, кредит суммаси реал олинган пайтдан бошлаб вужудга келади. Шу муносабат билан судлар кредит ташкилотлари ва қарз олувчиларнинг тарафларни кредит шартномасини бажаришга мажбурлаш тўғрисидаги даъволарини кўришда тарафларнинг тузилган ушбу шартнома бўйича ҳуқуқ ва мажбуриятлари вужудга келган пайтни инобатга олишлари лозим.

Тарафларнинг шартнома ижросидан воз кечишига Фуқаролик кодексининг 745-моддасида белгилаб қўйилган асослар бўйича йўл қўйилади. Кредитор қарз олувчини тўловга қобилиятсиз деб ҳисобласа, қарз олувчи кредитни таъминлаш мажбуриятларини бажармаса, шартномада назарда тутилган кредитдан аниқ мақсадда фойдаланиш мажбуриятини бузса, шунингдек шартномада назарда тутилган бошқа ҳолларда қарз олувчига кредит шартномасида назарда тутилган кредитни берищдан бутунлай ёки қисман бош тортишга ҳақли.

Хулоса ўрнида шуни айтиб ўтиб жоизки, судлар тажрибасида кредит шартномалари билан боғлиқ ишларнинг даъво тартибида кўриб чиқилиши бу жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқ эркинликларини ҳимоя қилишнинг бир тури ҳисобланиб, бу ишларнинг тегишли тартибда биринчи инстанция суди томонидан кўрилиб, иш буйича тўпланган далилларни бевосита текшириб чиқиш ва ишнинг мазмуни буйича адолатли қарор қабул қилиш, бундан ташқари энг асосийси, судларда жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқ эркинликларининг адолатли ҳимоя қилинишига қўшимча кафиллик яратади.

Б.Бекмурадов, Беруний туманлараро  Иқтисодий суди судьяси.