2023-YILNING MAŞHUR 7TA ILMIY KAŞFIYoTI
Ana xolos: Uyğongan qadimiy qurt
Olimlar 46 000-yil davomida uxlab yotgan nematoda qurtini jonlantirişga muvaffaq bölişdi. Bu biz bilgan eng uzoq uyqu davri! Olimlar şu paytgaça bor-yöği 39-yil uxlagan mavjudotlarni uyğotişga muvaffaq bölişgan.
Bu kaşfiyot bizga uzoq umr köriş va bundan 46 ming yil avval nematoda muzlab uxlab qolgan paytda mavjud bölgan dunyoni örganiş imkonini beradi. Qiziği şundaki, bu qurt Sibirdagi abadiy muzliklarda topilgan – bu biz mazkur hududdagi qadimgi hayot haqida köproq maʼlumot olişimiz mumkinligini anglatadi.
Dengiz tubida yangi ekotizim
Olimlar sayyoramizdagi hayotni örganiş va tuşuniş uçun yangi imkoniyatlar yaratib, okean ostida butunlay yangi dunyoni kaşf etdilar. Ekotizim dengiz tubiga çuqur şönğiydigan robot tufayli kaşf etilgan. Tinç okeani tubidagi gidrotermal teşiklar ostidan qurtlar, salyangozlar va kimyosintetik bakteriyalar topilgan.
Uşbu kaşfiyot dengiz resurslari va biologik xilma-xillikni saqlaş va himoya qiliş uçun muhim ahamiyatga ega. Va bu insoniyat sayyoramiz haqida qançalik oz narsa bilişini körsatib, kelgusida yanada köproq kaşfiyotlar qilişga ilhomlantiradi.

Bir neçta muhim yangi dorilar
Rossiya olimlari ankilozan spondilitga qarşi yangi dori yaratişdi. Uşbu surunkali yalliğlaniş holati bel oğriği va progressiv umurtqa qattiqlik bilan namoyon böladi. Köpinça ankilozan spondilit juda ertadan - 20-30 yoşda sodir böladi. Yangi dori bunday bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxşilaşi mumkin.
Bundan taşqari, FDA (AQŞ oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi) Altsgeymer kasalligi uçun yangi dorini tasdiqladi. Preparat kognitiv funktsiyalarni yöqotişni 27 foizga töxtatişga imkon beradi, ammo miya şişi şaklida yon taʼsirga ham ega. Rivojlangan mamlakatlarda Altsgeymer kasalligi ölim sabablari böyiça ikkinçi örinda turadi, şuning uçun köplab resurslar şifo topişga sarflanadi. Yangi dori uşbu neyrodegenerativ kasallikni yanada samarali davolaşga umid beradi.
Ösimliklarning qiçqiriği
Olimlar ösimliklar özini yomon his qilganda, masalan, ularda namlik yetarli bölmasa yoki aksinça, namlik ortib ketib, ösimlik çirişni boşlasa, tovuş çiqarib, qiçqirişini kaşf qildilar. Qiçqiriq ultratovuş diapazonida eşitiladi, şuning uçun biz uni eşita olmaymiz, lekin maxsus qurilmalar eşita oladi. Hayvonlar bilan ham xuddi şunday holat kuzatiladi. Balki gullar ham haşarotlar bilan gaplaşar – ular nima haqida gaplaşayotganini tasavvur qiling!
Bu kaşfiyot bizga nafaqat ösimlik dunyosi haqida qiziqarli maʼlumot beradi, balki ösimliklar bu maʼlumotlarni qanday uzatişi haqida ham tasavvur uyğotadi. Bu dehqonlar mehnatiga ham taʼsir körsatib, yetiştirilayotgan ekinlarning holatiga taşxis qöyişga boşqaçaroq nazar taşlaş imkonini yaratadi.

Grippga qarşi universal emlaş
Gripp – keng tarqalgan va juda xavfli virus bölib, har yili dunyo böy-lab 250–650 ming kişining ölimiga sabab böladi. U tezda mutatsiyaga uçraydi, şuning uçun vaktsina har yili yangilanişi kerak. Şu sababli, butun dunyo olimlari universal, yaʼni uzoq muddatli grippga qarşi emlaş retseptini izlaş ustida uzoq vaqtdan buyon boş qotirib keladilar. 2023-yilda buning imkonini beruvçi birinçi jiddiy sabablar paydo böldi.
Ayni paytda Qöşma Ştatlarda bir neçta dorilar birinçi sinovdan ötkazilmoqda. Milliy salomatlik instituti yaratgan preparat ustida 2-bosqiç tadqiqotlari ötkazilmoqda. Yaʼni, preparatning odamlar uçun xavfsiz ekanligi tekşirilmoqda. Bu borada Modernaning mRNK texnologiyasiga asoslangan yana bir işlanmasi (bu texnologiya yordamida birinçi Covid vaktsinalari yaratilgan) ham yakuniga yetkazilmoqda. Rossiya olimlari ham grippga qarşi öz universal dori vositalarini işlab çiqmoqdalar.
Kelajak matosi:
u taşqi taʼsir ostida rangini va şaklini özgartiradi
Vaterlou Universiteti olimlari bir vaqtning özida şakli va rangini özgartira oladigan aqlli matoni namoyiş qilişdi. Transformatsiya taşqi stimullarga – issiqlik va elektr energiyasiga javoban sodir böladi.
Agar siz matoni fen yoki boşqa qurilma bilan qizdirsangiz, u binafşa rangdan kök rangga özgaradi. Asosiy qoida – 200Sdan 600Sgaça bölgan harorat oraliğini uşlaş. Aks holda “sehr” sodir bölmaydi.
Mato soviganda, u asl binafşa rangiga qaytadi. Hozirgi bu variant faqat ikkita rangni özida namoyon qiladi, ammo keyinçalik palitrani kengaytiriş mumkin.
Mikroblar past haroratda plastmassani parçalaşi aniqlandi
Alp toğlari va Arktikada past haroratlarda plastmassani yutib yuborişi mumkin bölgan mikroblar topildi. Bu poligonlarda töplanib, jahon okeanlarini bulğayotgan plastik çiqindilarni utilizatsiya qiliş bilan boğliq katta muammoning yeçimi bölişi mumkin.
30 darajadan yuqori haroratlarda plastmassani parçalaş qobiliyatiga ega bakteriyalar allaqaçon maʼlum bölgan. Lekin ularni sanoatda qöllaş uçun juda köp energiya kerak böladi, bu esa qimmatga tuşadi va atmosferaga issiqxona gazlari çiqarilişiga olib keladi.
Şveytsariyaning WSL Federal instituti olimlari plastikni 15 daraja Tselsiyda parçalaşi mumkin bölgan mikroorganizmlarni aniqladilar. Bu esa qayta işlaş uçun inqilobiy yeçim sifatida baholanmoqda.
Internet materiallari asosida Robiya Yöldoşeva tayyorladi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶