2023-YILNING MAShHUR 7TA ILMIY KAShFIYoTI

Ana xolos:  Uygʻongan qadimiy qurt

Olimlar 46 000-yil davomida uxlab yotgan nematoda qurtini jonlantirishga muvaffaq boʻlishdi. Bu biz bilgan eng uzoq uyqu davri! Olimlar shu paytgacha bor-yoʻgʻi 39-yil uxlagan mavjudotlarni uygʻotishga muvaffaq boʻlishgan.

Bu kashfiyot bizga uzoq umr koʻrish va bundan 46 ming yil avval nematoda muzlab uxlab qolgan paytda mavjud boʻlgan dunyoni oʻrganish imkonini beradi. Qizigʻi shundaki, bu qurt Sibirdagi abadiy muzliklarda topilgan – bu biz mazkur hududdagi qadimgi hayot haqida koʻproq maʼlumot olishimiz mumkinligini anglatadi.

Dengiz tubida yangi ekotizim

Olimlar sayyoramizdagi hayotni oʻrganish va tushunish uchun yangi imkoniyatlar yaratib, okean ostida butunlay yangi dunyoni kashf etdilar. Ekotizim dengiz tubiga chuqur shoʻngʻiydigan robot tufayli kashf etilgan. Tinch okeani tubidagi gidrotermal teshiklar ostidan qurtlar, salyangozlar va kimyosintetik bakteriyalar topilgan.

Ushbu kashfiyot dengiz resurslari va biologik xilma-xillikni saqlash va himoya qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Va bu insoniyat sayyoramiz haqida qanchalik oz narsa bilishini koʻrsatib, kelgusida yanada koʻproq kashfiyotlar qilishga ilhomlantiradi.

Bir nechta muhim yangi dorilar

Rossiya olimlari ankilozan spondilitga qarshi yangi dori yaratishdi. Ushbu surunkali yalligʻlanish holati bel ogʻrigʻi va progressiv umurtqa qattiqlik bilan namoyon boʻladi. Koʻpincha ankilozan spondilit juda ertadan - 20-30 yoshda sodir boʻladi. Yangi dori bunday bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.

Bundan tashqari, FDA (AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi) Altsgeymer kasalligi uchun yangi dorini tasdiqladi. Preparat kognitiv funktsiyalarni yoʻqotishni 27 foizga toʻxtatishga imkon beradi, ammo miya shishi shaklida yon taʼsirga ham ega. Rivojlangan mamlakatlarda Altsgeymer kasalligi oʻlim sabablari boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi, shuning uchun koʻplab resurslar shifo topishga sarflanadi. Yangi dori ushbu neyrodegenerativ kasallikni yanada samarali davolashga umid beradi.

Oʻsimliklarning qichqirigʻi

Olimlar oʻsimliklar oʻzini yomon his qilganda, masalan, ularda namlik yetarli boʻlmasa yoki aksincha, namlik ortib ketib, oʻsimlik chirishni boshlasa, tovush chiqarib, qichqirishini kashf qildilar. Qichqiriq ultratovush diapazonida eshitiladi, shuning uchun biz uni eshita olmaymiz, lekin maxsus qurilmalar eshita oladi. Hayvonlar bilan ham xuddi shunday holat kuzatiladi. Balki gullar ham hasharotlar bilan gaplashar – ular nima haqida gaplashayotganini tasavvur qiling!

Bu kashfiyot bizga nafaqat oʻsimlik dunyosi haqida qiziqarli maʼlumot beradi, balki oʻsimliklar bu maʼlumotlarni qanday uzatishi haqida ham tasavvur uygʻotadi. Bu dehqonlar mehnatiga ham taʼsir koʻrsatib, yetishtirilayotgan ekinlarning holatiga tashxis qoʻyishga boshqacharoq nazar tashlash imkonini yaratadi.

Grippga qarshi universal emlash

Gripp – keng tarqalgan va juda xavfli virus boʻlib, har yili dunyo boʻy-lab 250–650 ming kishining oʻlimiga sabab boʻladi. U tezda mutatsiyaga uchraydi, shuning uchun vaktsina har yili yangilanishi kerak. Shu sababli, butun dunyo olimlari universal, yaʼni uzoq muddatli grippga qarshi emlash retseptini izlash ustida uzoq vaqtdan buyon bosh qotirib keladilar. 2023-yilda buning imkonini beruvchi birinchi jiddiy sabablar paydo boʻldi.

Ayni paytda Qoʻshma Shtatlarda bir nechta dorilar birinchi sinovdan oʻtkazilmoqda. Milliy salomatlik instituti yaratgan preparat ustida 2-bosqich tadqiqotlari oʻtkazilmoqda. Yaʼni, preparatning odamlar uchun xavfsiz ekanligi tekshirilmoqda. Bu borada Modernaning mRNK texnologiyasiga asoslangan yana bir ishlanmasi (bu texnologiya yordamida birinchi Covid vaktsinalari yaratilgan) ham yakuniga yetkazilmoqda. Rossiya olimlari ham grippga qarshi oʻz universal dori vositalarini ishlab chiqmoqdalar.

Kelajak matosi:

u tashqi taʼsir ostida rangini va shaklini oʻzgartiradi

Vaterlou Universiteti olimlari bir vaqtning oʻzida shakli va rangini oʻzgartira  oladigan aqlli matoni namoyish qilishdi. Transformatsiya tashqi stimullarga – issiqlik va elektr energiyasiga javoban sodir boʻladi.

Agar siz matoni fen yoki boshqa qurilma bilan qizdirsangiz, u binafsha rangdan koʻk rangga oʻzgaradi. Asosiy qoida – 200Sdan  600Sgacha boʻlgan harorat oraligʻini ushlash. Aks holda “sehr” sodir boʻlmaydi.

Mato soviganda, u asl binafsha rangiga qaytadi. Hozirgi bu variant faqat ikkita rangni oʻzida namoyon qiladi, ammo keyinchalik palitrani kengaytirish mumkin.

Mikroblar past haroratda plastmassani parchalashi aniqlandi

Alp togʻlari va Arktikada past haroratlarda plastmassani yutib yuborishi mumkin boʻlgan mikroblar topildi. Bu poligonlarda toʻplanib, jahon okeanlarini bulgʻayotgan plastik chiqindilarni utilizatsiya qilish bilan bogʻliq katta muammoning yechimi boʻlishi mumkin.

30 darajadan yuqori haroratlarda plastmassani parchalash qobiliyatiga ega bakteriyalar allaqachon maʼlum boʻlgan. Lekin ularni sanoatda qoʻllash uchun juda koʻp energiya kerak boʻladi, bu esa qimmatga tushadi va atmosferaga issiqxona gazlari chiqarilishiga olib keladi.

Shveytsariyaning WSL Federal instituti olimlari plastikni 15 daraja Tselsiyda parchalashi mumkin boʻlgan mikroorganizmlarni aniqladilar. Bu esa qayta ishlash uchun inqilobiy yechim sifatida baholanmoqda.

Internet materiallari asosida Robiya Yoʻldosheva tayyorladi.