XOTIRA BOR EKAN, TIRIKDIR ODAM!
Xotira. Xotira - oddiy söz emas,
Hayajonsiz aytib bölmas bu sözni.
Xotira bor ekan, ölimlar abas,
Xotira bor ekan, anglaymiz özni.
Oliy toifali şifokor Tojiboy hoji Bozorboyev boşçiligida çiroqçilik dösti Öroqboyning yil fotihasiga jönadik. Qaşqadaryo viloyati Çiroqçi tumani boş şifokori Xolyor polvon Qodirov bizni iliq kutib oldi. Maʼraka tarqagaç, polvonning xonadonida mehmon böldik. 94 yoşli onalarini ziyorat qilib, duolarini oldik.
“Çiroqçi tumanining hududi Andijon viloyatiga teng”, deb taʼriflaganlariça bor. Kökdalaning bepoyon qir-dalalarining sof havolaridan simirib, Beglamişsoy elatiga yetib keldik. Özbek xalqi 92 bovli uruğining şevalariday har mintaqada urf-odatlar ham xilma-xil va bir-biridan gözal. Çiroqçida vafot etganiga tört oydan ötgan möminning yil oşi Navröz arafasida berilar ekan. Qayğusi eski yilda qolib ketsin, yangi yilda şodlik kelsin, degan tilak va niyatda. Şuningdek, joriy yilda (Navrözdan Navrözgaça) tuşgan kelinlarning hammasi Navröz bayramida qaytadan kelinlik liboslarin kiyib, xalqqa salom berar ekan.
Narigi çetini köz ilğamas Beglamişsoy adiri bayram taraddudi bilan gavjum. Çodirlar tikilgan, doşqozonlarda (ularda hozir ham yer öçoqlardan keng foydalanilar ekan) sumalak, palov, şörva, qaşqadaryoça jiz, tandir kabob, yaxna uçun göşt pişib yotir. Katta supa-sahna tuzatilib, ovoz kuçaytirgiç, kolonkalar qöyilgan. Uloqçi ot mingan çavandoz polvonlar, özbek milliy kuraşining ustalari bölgan zabardast polvonlar jam bölmoqda, röyxatdan ötmoqda.
Xolyor polvon Qodirov uç marta Özbekiston çempioni – nafaqat Qaşqadaryo, butun Respublikaga tanilgan polvon. U bizning tumanimiz farzandi, atoqli polvon Elyor Maşaripovning ham ustozlaridan biri. Navröz bayramini taşkil qilgan ham, mutasaddi ham Xolyor polvonning özi! Çavandozlar ham, polvonlar ham, hamqişloqlari ham ismini aytmasdan “polvon” desalar böldi – Xolyor polvonni tuşunişar ekan, “Polvon döxtir” deb eʼzozlaşar ekan!
Polvon döxtir sahna – supa oldiga örnatilgan mikrofonga borib, Navröz bayramiga atalgan tabrik şeʼrini öktam, yangroq ovozda öqib berdi. Xaloyiq gulduros qarsaklar bilan olqişlab, polvonning tabrigiga hamrozlik izhor qildi. Bayramga Qoraqalpoğistondan aziz mehmonlar taşrif buyurganini, ularga tabrik uçun söz berilişini eʼlon qilar ekan, xaloyiqdan bu narsaga qattiq eʼtibor berişlarini söradi va bizni mikrofon oldiga çaqirdi. Bir zum öng qölini kötarib, turgan-u ötirganlarning diqqatini jamladi.
- Yodingizdami doktor Nazar Tovoşarov?!
- Yodimizda! – guvillab javob berdi xaloyiq.
- Yodingizdami doktor Onaxon opamiz?!
- Yodimizda! – yana guvilladi xaloyiq.
- Mana bu kişilar – aziz mehmonlarimiz – ana şu Onaxon opamizning hamyurtlari böladilar, – deb Tojiboy hoji Bozorboyevga söz berdi. Xaloyiq tinimsiz qarsaklar bilan ehtirom izhor qilardi, bu bizni kuçli hayajonga solardi, Onaxon opaning bunça hurmat-eʼzozni qanday topganlarini bilgimiz kelardi. Bu bayram taassurotlarining özi bir dunyo. 27 ta kelinçakni qator qöyib, kelin salomlar aytib, bayramga hissa qöşganimiz zavqi ham yana bir dunyo! “Qiz bola oilasining, elining yuzi!” deb bekorga aytmas ekan-da, xalqimiz.
Bizning yurtimiz qizi – bizning hammamizning opamiz, singlimiz haqida aytilgan mehrli, soğinçli gaplar bizni tölqinlantirmasinmi! Bu gaplarni hamyurtlarimiz bilan örtoqlaşişning ertasi-yu keçi bölmas, deb bugun sizlarga ham ilindim.
Hurmatli suhbatdoş, taqdir-nasiba işi bilan Qaşqadaryoga kelin bölib tuşgan, xizmati, adab-u ikromi, xulqi, ibo-hayosi bilan yorining ham, el-u yurtining ham muhabbatiga, hurmat-ehtiromiga sazovor bölgan hamyurtimiz Enajon Töliyevaga bağişlangan maqolam muqaddimasini Xolyor Qodirovning “Şaʼm sönadi, ammo Siz emas” nomli xotira kitobidagi uşbu sözlar bilan boşlasam afzal bölar, deb öyladim:
“Nazar Tovoşarov Qaşqadaryoning Çiroqçi tumanidan. Enajon Töliyeva Qoraqalpoğistonning Amudaryo tumani, Qiliçboy qişloğidan.
Ikkalasi birga turmuş qurib, oilaning hamma qiyinçiliklarini teng baham körib, uç öğil, ikki qizni tarbiyalab, elga qöşişdi.
Onajon opa (Enajonni çiroqçiliklar şunday deb eʼzozlaşar ekanlar) asli Amudaryo tumanida tuğilgan bölib, oliygohni tugatgandan keyin Çiroqçiga, Nazar aka xonadoniga kelin bölib tuşdi. Ularning oilasiga hamma havas qilar, göyo ikkalasining mehrigiyosi odamni sehrlab qöyardi.
Çiroqçiga işga ötkazişganda uşbu xonadonda yaşab işladim. Har tong uyğonar ekanman, Nazar aka va Onajon opa çoy damlab turgan bölardi. Opa juda samimiy, mehribon edi. Doimo meni “Oğa” deb çaqirardi. Tibbiyot sohasidagi bilimlarimni boyitişda öz maslahatlarini ayamasdi.
Çiroqçida Onajon opani juda sevişardi. Ayniqsa, Çiyal xöjaligida işlaganda Onajonning tutingan opa-singillari şunday köp ediki, hozirgaça hammasi uni armon bilan eslaşadi, qömsaşadi...
Amudaryo polvon qizi,
Palaxmon toşi böldi.
Çiroqçilik Nazarning,
Umr yöldoşi böldi.
Işladi yuragidan,
Xalqqa berdi borini.
Hayotini baxş etdi,
Hamda kasb-u korini.
Hamma havas qilardi,
Ortidan termulişib.
Er-u xotin yaşardi,
Baxtidan örgulişib.
Öttiz yil işlab berdi.
Çiroqçining eliga.
Hamma havas qilardi.
Döxtir kelin feʼliga.
Erta tongdan kelardi,
Iş joyi – çillaxona.
Iş joyda ham Nazari,
Unga doim hamxona.
Birov aytmadi: “Attang,
Döxtir kelin-a, yomon.
Birovni ranjitmadi,
Şiori: “Omon-omon!”
Uç öğil, ikki qizni,
Tortiq qildi elimga.
Nima böldi, ne böldi:
Köz tegdi-ya kelinga?!
Kasal böldi qöqqisdan
Uning suyangan toği.
Öttiz yil sirlaşgani,
Yostiqdoşi, örtoği...
Jonida jon qolmadi,
Davo izlab çopişdi.
Toşkentda sihatgohda,
Davosini topişdi.
Nazar qaytdi işiga,
Ravon böldi yöllari.
Yana baxtli hayot deb,
Sayrardi bulbullari.
Uç öğil uçta joyda,
Öqiş, işini qilar.
Ikki qizi – ikki uy,
Xudodan omad tilar.
Qöqqisdan kelgan ajal,
Sirtmoğin solib qöydi.
Şunday gözal bekani,
Elimdan olib qöydi...
Joying jannatda bölsin,
Deyman har kun erta tong.
Qabring nurlarga tölsin,
Qadrdonim, Onajon!"
Menga uşbu xotira kitobini berayotib, el salomatligi uçun umrini baxş etayotgan bu jussasi alp Luqmon, qalbi azamat, yuragi şoirona tuyğu va muhabbatlarga lim-lim pahlavon, bu qaşqadaryoça dangal, kökdalaçasiga jaydari, bir neça şeʼriy, falsafiy kitoblar muallifi, Çiroqçining Pahlavon Mahmudi köz yoşlarini tiya olmasdi. Özini xotirjam tutişga harçand uringani sayin diydasi erib borardi:
- Vafotidan bir neça kun oldin Nazar aka Sizga opangizning gapi bor ekan, - deb qoldi. Darrov bordik. Onam özini bardam tutib gap boşladi. “Mendan yoş bölsangiz ham, Sizni oğa dedim... meni opa dedingiz. Men opalik qiloldimmi bilmadim-u, lekin siz oğalik qildingiz... endi yana bir marta oğalik qiling...
- Höv opajonim-ov, hamişa opalik qilib keldingiz, bir mening emas, butun elimizning kelinigina emas, bekasi, opasi böloldingiz! Ne yaxşi niyatingiz bölsa aytavering, inşaalloh bajarişga intilamiz, - dedim.
- Mana Nazar oğangiz huzurida aytadiganim şuki, bu elda men undim, ösdim, mehr topdim, farzandlar suydim, xizmatim qadrlandi. Hurmat-izzat qozondim. Mingdan-ming roziman! Endi agar menga bir gap bölib qolsa, suyagimni elimga yuboring, oğajon, elimga yuboring... Sizning qölingizdan keladi... Qiliçboy elimga yuboring... – dedi.
Biz Nazar oğa bilan taskinga ham söz topolmasdik... Şunday böldi... Ikkita maşinada bittasida mayitni, ikkinçisida ön törtta şifokor kasbdoşlarini kuzatuvçi qilib, janozasiga jönatdim. Özim ularning ham işlariga masʼul bölib qarab qoldim... Köp ötmay Nazar oğani ham berib qöydik... Lekin ularning porloq xotirasi Çiroqçi xalqining yodida abadiy yaşaşiga işonaman...
Bizning hamyurtimiz bölgan Enajon Töliyevani ardoqlagan elga, şu elning dongdor farzandi Xolyor polvon Qodirovga, ularning farzandlariga baxt-u saodatlar tilab, uşbu kiçik maqolamni yakunlar ekanman, yurtimizning qizlari – opa-singillarimiz taqdir taqozosi bilan qayerda bölsalar ham Enajon (Onaxon) Töliyevadek oq yuzli, obröli bölgay, deb tilayman.
Yurtboşimiz inson qadrini uluğlaşga eʼtibor berayotgani hikmatlarga töla ekanligiga iqror bölaman. Qirqta biri-biridan hurmatli şifokorlarni xotirlab bitilgan bu kitobda göyo eng katta ehtirom bizning hamyurtimizga körsatilganday. “Şaʼm sönadi, ammo Siz emas” kitobida aytilganiday:
Xotira bor ekan, tirikdir odam,
Yo yaxşi, yo yomon saylanajakmiz.
Ona yer bağrida bir kuni biz ham,
Albat xotiraga aylanajakmiz.
Şunday ekan, bu qisqa umrda har xil fitna-fasod, fisqu fujurdan yiroq bölib, ilm-hunar örganişga, yaxşilik binosini bunyod etişga bel boğlaylik, ana şunda Vatanimizga, millatimizga xizmat qilgan bölamiz.
Tursunboy ABDULLAYeV, mehnat faxriysi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶