YeTIMNING HAQI
(Bölgan voqea)
Bibixadiça Sorabibining uç öğildan keyin körgan yolğiz qizi edi. Institutni bitirgan yili qöşni qişloqqa uzatişdi. Kuyovi ham, qaynona-qaynotasi ham juda odamoxun, tuşungan insonlar bölganligidan Sorabibi enaning qizidan köngli töq, xotirjam edi. Qizi bilan kuyovining kulib-öynab kelişlaridan iç-içidan quvonar, “baxtingga köz tegmasin, bolam”, deb orqasidan qiziga sezdirmay “tuf-tuf”lab qöyardi. Ammo... Alloh bu baxtiyorlikni Sorabibi enaga köp kördimi yo bu bir sinovi böldimi, u bir kunda kuyovidan ham, qizidan ham judo böldi...
Birinçi farzandiga homilador, bugun-erta közi yoriydi, deb nevara kuti-şayotganida ikki oila boşiga kulfat qöpdi, avtohalokat tufayli birin-ketin ikkalasi ham bu dunyoni tark etişdi. Nuriddin şu kunning özida, Bibixadiça esa ikki kun hayot bilan kuraşib, uçinçi kuni jon berdi. Baxtli tasodifmi yoki Allohning irodasimi, Bibixadiça vafot etmasidan bir kun oldin oy-kuni yetib turgan çaqaloqni kesarça kesiş orqali dunyoga keltirdi. Qornidagi bola qanday dunyoga keldi, öğilmi, qizmi? Bibixadiça bildimi, yöqmi, bunisi Allohga ayon. Boz ustiga bu dardni kötara olmagan qudağayi ham bir oyning nari-berisida olamdan ötdi-ketdi. Bir oylik çaqaloq esa...
Dunyoning barça ğamlaridan bexabar gödak tuğruqxonaning çaqaloqlar bölimida, şifokorlar nazoratida kun ötgan sayin onasiga intiq “inga”lab ulğayardi.
– Singlingdan qolgan yodgor, bolani özimiz parvariş qila qolaylik, – dedi onaizor kenja öğli Nodir bilan kengaşib.
Kelini Zohidaga qaynonasining gapi yoqmadi, şekilli, asta tomoğini qirib qöydi.
– Uyidagilar nima der ekanlar? – dedi Zohida eriga sinovçan tikilib.
– Uyidagilarmi, – çaynaldi Nodir, – uyida bolani parvarişlaydigan odam bormi? Quda buva nogiron bölsa, katta kelinining rözğori bölak.
– Özimiz katta qilamiz! – çört kesdi Sorabibi ena.
Nodirning bitta qizaloği bor edi. Endi öğilli ham böladi, jigarini begonaga bersinmi? Bermaydi! Özi parvariş qiladi, tamom, vassalom!
Nodir şunday qildi, gödakni uyiga olib keldi.
Yodgorjon maktabni bitiradigan yili Sorabibi ena öğliga kiçkina tugunça berdi:
– Mana bu singlingning taqinçoqlari, – dedi u közlari yoşlanib. – Yodgorjon uylanganida, kelinga beraman, deb asrab qöygandim. Ha, aytgança, mana bu omonat daftarça. Unga har oyda Yodgorjonga beriladigan nafaqa pullari ötkaziladi. 16-yildan beri qança bölganini bilmayman. Faqat iltimos, 1 tiyiniga ham tegma, bolam, “Yetimning haqi yetti daryoni quritadi”, – deyişadi. Yetimning haqiga xiyonat aslo keçirilmaydi, ehtiyot böl, bolam.
Nodir işga ketayotib sabri çidamadi, maşinasini töxtatib, sekin-astalik bilan tugunni oçdi. Tugunça içida oltin va kumuş taqinçoqlar, onasi bergan omonat daftarçasi ham bor edi. U onasining gaplarini esladi: “Bir tiyiniga ham tegma, yetimning haqi yetti daryoni quritadi...”
Şu kuni keçqurun Nodir taqinçoqlar solingan tugunçani Zohidaga berdi:
– Olib qöy, Yodgorjonning onasiniki, uni uylantirganimizda kelinga beramiz.
Zohidaning közlari yonib ketdi. Taqinçoqlarni bir-bir tomoşa qilarkan, öziça taxmin qildi:
– Tillalari asl ekan, kamida 100 gramm keladi-yov. Hammasi qadimiy. Hozirgi tillalarga işonç yöq. Kumuş taqinçoqlari ham juda asl-a!
– Men senga sifatini aniqla, demadim, asrab qöy, dedim, – jahli çiqdi Nodirning. – Bular yetimning haqi, birontasiga tega körma!
– Voy, voy-a, Yodgor yetimmi? Yegani oldida, yemagani ortida-ku! Öz bolamizday avaylab katta qilgan bölsak.
Zohidaning bu gaplarini ostonada paydo bölgan qaynonasi eşitib, dili oğridi:
– Hay bolam-a, yetim öz oşini içar, deganlar. Boqib katta qilganimiz – şu norasida uçun bir xayr-ehson bölaqolsin. Bu gapni boşqa tilingga olakörma.
Şu yili Yodgorjonning omadi kelib, Samarqand tibbiyot institutiga davlat granti asosida öqişga kirdi. Közim tirikligida nevaramni uylantiraman, deb niyat qilgan Sorabibi ena yana 4-5-yil kutadigan böldi. Bu orada Nodir qöşni mahalladan yer olib, yangi imorat tikladi. Imorati bilan yonma-yon oziq-ovqat dökoni ham qurib, yangi yil arafasida savdo-sotiqni boşlab yubordi. Savdodan kelgan daromad evaziga imoratini butlab, Yodgorjon öqişini bitiradigan yili oilasi bilan köçib ötdi. Hayhotdek hovlida Sorabibining yolğiz özi yaşay boşladi.
– Yana bir-ikki oydan Yodğorjon institutni bitiradi, uylantiramiz, uyimiz tölib qoladi, – dedi Nodir xijolatpazlik bilan. – Ungaça biz bilan yaşab turing, iltimos, u yoqda dökon işlari töxtab qolmasin, özimiz boşida bölmasak, bölmaydi.
– Otang, opangning çiroğini kim yoqadi, bolam, meni qayğurma, – dedi Sorabibi ena öğliga xotirjamlik bilan.
Avvaliga dökon savdosidan köngli töq, biri ikki, ikkisi ön bölayotgan Nodirning sönggi paytlarda negadir işi yurişmadi. Buni dökondagi mollar xilma-xilligini taʼminlayolmayotganiga yöyib, savdodan tuşgan bor pulini sarflab, dökonni töldirib taşladi.
Yodgordan tört yoş kiçik bölgan öğli Botirjon Nukusda, universtitetda şartnoma asosida öqirdi. Öşa kuni taʼtilga çiqib kelib, dadasiga dökon işlarida kömaklaşa boşladi. Peşindan söng, Nodir mahalladagi töyga çiqib ketdi. Dökon işlarini Botirjonga taşlab, Zohida ham birrov körinib kelay, deb qöşni ayollar bilan töyga otlandi. Ota-onasi ketgaç, Botirjon çoy içgisi keldi, dökon içkarisiga ötib stol ustida turgan elektr çovgumda suv qöyib qöydi. Bu orada keçqurungi savdo avj oldi. Birov töyga borayotib savdo qildi, birov kelayotib. Botirjon elektr çovgumni butunlay unutdi. Boz ustiga dökon içkarisiga kiriladigan eşik ham ziç yopilganidan içkarida boşlangan yonğinni birdaniga ilğab oliş qiyin edi.
– Botir! – dökonga kirgan xaridorlardan biri bor ovozi bilan baqirib yubordi. – Yonayapti, içkari yonayotir, taşqariga, taşqariga çiqinglar!
Dovdirab qolgan Botir taşqariga emas, dökon içkarisiga qarab yurdi. Temir eşik tutqiçiga tekkan qöli havoda muallaq qoldi. Qandaydir kuç uni qattiq itarib yubordi. Kuçli guvillagan ovoz eşitildi-yu birdaniga butun dökon, unga qöşilib, dökon yonboşidagi hovli-joy ham olov içida qoldi. Odamlar Botirjonni zörğa taşqariga olib çiqişdi. Öt öçiruvçilar, “tez yordam” maşinasi yetib kelguniça Nodirning uy-joyi ham, dökoni ham dahşatli olov içida guvillab yonar, yonğin endi qöşni uylarga ham örlay boşlagandi.
Şifoxonada öziga kelgan Botirjonning tepasida bemajol ötirgan Nodir va Zohidani tanib bölmas, nevarasining omon qolganiga tinmay şukrona aytayotgan Sorabibining içiga çiroq yoqsa yorimas, köngli xijil, zil edi. Botirjon öziga kelgaç, kelini va öğli bilan uyiga qaytgan Sorabibi Yodgorning boquvçisini yöqotganlik nafaqasi jamğariladigan omonat daftarçasidagi pullarni “dollar”ga aylantirib qöyamiz”, deganlari uçun Nodirga naqdlaştirib olib berganini esladi-yu, battar yuragi zil ketdi. “Şu pullarni işlatib qöydimikan-a?” Xudo asrasin, Nodiri bunday aqlsiz emas, işlatmagandir”, Sorabibi ena oxiri jurʼat qilib dilidan keçganlarini tiliga çiqardi:
– Yodgorning nafaqalari jamğarmasiga... tegmaganmiding?
Nodir lom-mim demadi. Boşini quyi solgança ötiraverdi. Sorabibi “Oh!” deb yubordi. Zohida esa yiğlagança içkariga kirib ketdi. Birozdan söng çiqib:
– Siz qarğagansiz, ena, qarğagansiz, şu yetimning tarafini olaverib, bizni quritdingiz, quritdingiz!
Darvoza oldida qöllarida tovoq kötargan qöşni ayollar bilan mahalladagi eng keksa onaxon Rözigul momo körindi. Zohidaning ovozini eşitib, ular ostonada töxtab qolişdi. Munkillab qolgan Rözigul momo asta Sorabibi ena ötirgan söriga yaqinlaşdi va:
– Zohida kelin, bu yoqqa kel, – dedi ovozini kötarib.
Yiğlayverib közlari şişib ketgan Zohida itoatkorlik bilan Rözigul momoning oldiga keldi.
– Onalar bolalarini qarğamaydi, bildingmi? Enangga tik boqib, tuhmat qilgandan köra, “tavba” de. Botirjonning omon qolganiga şukur qil. Yodgorjonning haqiga tekkan bölsanglar, kam qilmay joyiga qöyinglar. Yetimning haqini Alloh beradi, Allohning inʼomiga xiyonat qilganning ahvoli ne keçişini, mana, körib turibsan. Qaçonki, yetimning hurmatini joyiga qöymas ekansan, biring ikki bölmaydi. Ikkinçi ovozingni kötarib, şallaqilik qilma!
Zohida ökrab yiğlab yubordi. U Bibixadiçaning taqinçoqlarini olib çiqib, qaynonasiga berarkan:
– 50 grammlik tilla zanjirini sotib, yangi uyga pardalar olgandim, qaytararman, – dedi nadomat bilan. – Nafaqa pullari... Öşa pulga dökon qurgan edik...
Ofat yetgan xonadonga keçki oş-ovqat olib çiqqan qöşnilar dong qotib qolişdi. Sorabibi ena esa unsiz yiğlar, oldida boş egib ötirgan keliniga, nariroqda yer çizib qolgan öğli Nodirga biron gap aytişdan ojiz edi. Nodirning quloqlari ostida onasining sözlari tinmay aks-sado berardi:
–Yetimning haqi yetti daryoni quritadi... quritadi... quritadi!
Robiya YÖLDOŞEVA.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶