Daʼvo muddati va uning oʻziga xos xususiyatlari

Daʼvo muddati deb shaxs oʻzining buzilgan huquqini daʼvo qoʻzgʻatish yoʻli bilan himoya qilishi mumkin boʻladigan muddatga aytiladi. Daʼvo muddati instituti fuqarolik-huquqiy munosabatlar uchun katta ahamiyatga ega. Daʼvo mudatining mavjud boʻlishi fuqarolik huquqlari va majburiyatlarini amalga oshirishda alohida oʻrin tutadi. Ayniqsa, subʼektning oʻziga tegishli huquqlarini amalga oshirish uchun qonun hujjatlarida muayyan vaqt oraligʻining belgilanishi, shaxsning oʻz huquq va majburiyatlariga befarq qaramasligini taʼminlaydi. Shu bilan birga, daʼvo muddati subʼektiv fuqarolik huquq va majburiyatlarini himoya etishi uchun shaxsga beriladigan soʻnggi imkoniyat boʻlib, bu vaqt oraligʻida shaxs oʻz huquqlarini amalga oshirilishini talab qilmasa, shu huquqlarga nisbatan subʼektiv huquqlarini yoʻqotadi.

Daʼvo muddati institutining maqsadi va vazifasi huquqiy munosabatlarni buzmasdan, ular koʻlamiga taʼsir etmasdan huquqiy munosabatlardagi noaniqliklarni bartaraf etishdir. Shu bilan birga, fuqarolik-huquqiy munosabatlarda daʼvo muddatining tatbiq etilishi ishtirokchilar huquqlarining muayyan vaqt oraligʻida amalga oshirilishiga, hamda huquqiy munosabatdagi har bir holatning aniqligiga mezon boʻlib hisoblanadi. Daʼvo muddatining mavjudligi subʼektning oʻz huquqlarini amalga oshirishga va majburiyatlarni bajarishga befarq boʻlmasligini taʼminlaydi.

Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda daʼvo muddatlarining ahamiyatini yana shu holat bilan belgilash mumkinki, ular sudlarga vujudga kelgan huquqiy munosabatdagi aniq holatni aniqlashda katta yordam beradi. Agar daʼvo muddatlari (belgilangan vaqt, masalan, uch yil) mavjud boʻlmasa, hamda shaxs 10 yoki 20-yildan soʻng ham oʻz huquqini talab etsa (qonunda belgilangan daʼvo muddatlari joriy etilmaydigan huquqlar bundan mustasno), ushbu holatda haqiqatni aniqlash qiyin boʻlishi yoki umuman amalga oshmasligi mumkin.

Oʻzining fuqarolik huquqlarini buzilgan deb hisoblagan fuqaro yoki yuridik shaxslar ushbu huquqlarni himoya qilish maqsadida sudlarga murojaat qiladilar. Sudlarga daʼvo bilan murojaat qilish uchun quyidagi holatlar mavjud boʻlishi lozim:

-daʼvo qoʻzgʻatayotgan shaxs yoki nomidan daʼvo qoʻzgʻatilayotgan shaxs protsessual huquq layoqatiga ega boʻlishi, yaʼni protsessda mustaqil taraf sifatida ishtirok eta olishi lozim (bunday layoqat esa muomala layoqatiga ega fuqarolar va yuridik shaxslarga tegishli boʻladi);

-daʼvo qoʻzgʻatish orqali boshlanadigan ish sudlarga taalluqli boʻlishi talab etiladi;

-daʼvo qaratilayotgan shaxs fuqarolik huquqining subʼekti boʻlishi va daʼvogar kabi protsessual huquq layoqatiga ega boʻlishi lozim.

Ushbu holatlarning barchasi mavjud boʻlganda sudlarga buzilgan huquqlarni tiklash va himoya qilish maqsadida murojaat qilish mumkin.

Huquqi buzilgan shaxs daʼvo qoʻzgʻata turib, nafaqat bu daʼvo sud tomonidan qabul qilinishini, shu bilan birga ish sudda koʻrib chiqilishini talab qilishi mumkin. Zero, daʼvo qoʻzgʻatishdan asosiy maqsad ham buzilgan fuqarolik huquqlarini himoya qilish hisoblanadi. Bunday himoyaga erishish va ish sud tomonidan koʻrib chiqilishi uchun fuqarolik huquqi nuqtai nazaridan quyidagi holatlar talab etiladi:

a) daʼvo qoʻzgʻatayotgan shaxs tegishli subʼektiv huquqlar sohibi boʻlishi;

b) shu bilan birga uning subʼektiv huquqlari buzilishi yoki unga putur yetkazilishi;

v) bunday buzilish daʼvo boʻyicha javobgar sifatida ishga jalb etilgan shaxs tomonidan amalga oshirilishi.

Umumiy qoidaga koʻra, daʼvo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqargunicha bergan arizasiga muvofiq qoʻllaniladi. Bu qoida shunday maʼnoni anglatadiki, agar javobgar sudga daʼvo muddati oʻtib ketganligini bildirmasa, sud daʼvogar va javobgar oʻrtasidagi nizoni mazmunan koʻrib chiqish va hal qiluv qarori chiqarishi lozim. Bunda daʼvo muddatining oʻtib ketganlik holati ahamiyatga ega boʻlmaydi. Ushbu holatda taraflar oʻzaro bitim tuzish paytida, ular oʻrtasidagi bitim yoki shartnomaga nisbatan daʼvo muddati joriy qilinmasligi toʻgʻrisida kelishuvga erishsalar, bunday kelishuv oʻz-oʻzidan haqiqiy sanalmaydi.

Daʼvo muddati institutining bir qator oʻziga xos xususiyatlari mavjudki, bular natijasida ushbu institutning ahamiyatli tomonlarini yanada kengroq tushunsa boʻladi. Bu xususiyatlar jumlasiga:

-taraflarga oʻzaro kelishuv asosida daʼvo muddatlari belgilangan holatda oʻzgartirish huquqi berilmaganligi;

-daʼvo muddati bilan belgilangan vaqt davrlarini oʻzgartirish mumkin emasligi;

-daʼvo muddatini qisqartirish yoki uzaytirish mumkin emasligi va hokazolar kiradi.

Daʼvo muddatini toʻgʻri hisoblash uchun uning qay vaqtda tugashini belgilash zarur. Daʼvo muddatining tugashi daʼvo qilish huquqi vujudga kelgan kundan boshlanadi (FKning 154-moddasi). Bunday huquq, yaʼni daʼvo muddati shaxs oʻzining huquqi buzilganligini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan oʻta boshlaydi.

Daʼvo qoʻzgʻatilgunga qadar daʼvo muddatining oʻtishi daʼvoni rad qilish uchun asos boʻladi. Binobarin, daʼvogar oʻz huquqini majburiy ravishda amalga oshirish imkoniyatini yoʻqotadi.

Baʼzi hollarda qarzdor oʻz majburiyati daʼvo muddati oʻtgandan soʻng ham bajarishi hollari yuz berishi mumkin. Bunday hollarda avval majbur shaxs oʻz tomonidan bajarilganligi, toʻlangan summaning qaytarilishi toʻgʻrisidagi talabni qoʻya olmaydi. FKda qarzdor daʼvo muddati oʻtganidan keyin majburiyatini bajargan holda, garchi ijro etish paytida daʼvo muddatining oʻtib ketganligini bilan yoki bilishi lozim boʻlganligidan qatʼi nazar bajargan narsasini qaytarishni talab qilishga haqli emasdir, deb koʻrsatiladi (FKning 161-moddasi).

Ayapov Abatbay Konisbayevich, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi sudyasi.