Daʼvo muddati va uning öziga xos xususiyatlari
Daʼvo muddati deb şaxs özining buzilgan huquqini daʼvo qözğatiş yöli bilan himoya qilişi mumkin böladigan muddatga aytiladi. Daʼvo muddati instituti fuqarolik-huquqiy munosabatlar uçun katta ahamiyatga ega. Daʼvo mudatining mavjud bölişi fuqarolik huquqlari va majburiyatlarini amalga oşirişda alohida örin tutadi. Ayniqsa, subʼektning öziga tegişli huquqlarini amalga oşiriş uçun qonun hujjatlarida muayyan vaqt oraliğining belgilanişi, şaxsning öz huquq va majburiyatlariga befarq qaramasligini taʼminlaydi. Şu bilan birga, daʼvo muddati subʼektiv fuqarolik huquq va majburiyatlarini himoya etişi uçun şaxsga beriladigan sönggi imkoniyat bölib, bu vaqt oraliğida şaxs öz huquqlarini amalga oşirilişini talab qilmasa, şu huquqlarga nisbatan subʼektiv huquqlarini yöqotadi.
Daʼvo muddati institutining maqsadi va vazifasi huquqiy munosabatlarni buzmasdan, ular kölamiga taʼsir etmasdan huquqiy munosabatlardagi noaniqliklarni bartaraf etişdir. Şu bilan birga, fuqarolik-huquqiy munosabatlarda daʼvo muddatining tatbiq etilişi iştirokçilar huquqlarining muayyan vaqt oraliğida amalga oşirilişiga, hamda huquqiy munosabatdagi har bir holatning aniqligiga mezon bölib hisoblanadi. Daʼvo muddatining mavjudligi subʼektning öz huquqlarini amalga oşirişga va majburiyatlarni bajarişga befarq bölmasligini taʼminlaydi.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda daʼvo muddatlarining ahamiyatini yana şu holat bilan belgilaş mumkinki, ular sudlarga vujudga kelgan huquqiy munosabatdagi aniq holatni aniqlaşda katta yordam beradi. Agar daʼvo muddatlari (belgilangan vaqt, masalan, uç yil) mavjud bölmasa, hamda şaxs 10 yoki 20-yildan söng ham öz huquqini talab etsa (qonunda belgilangan daʼvo muddatlari joriy etilmaydigan huquqlar bundan mustasno), uşbu holatda haqiqatni aniqlaş qiyin bölişi yoki umuman amalga oşmasligi mumkin.
Özining fuqarolik huquqlarini buzilgan deb hisoblagan fuqaro yoki yuridik şaxslar uşbu huquqlarni himoya qiliş maqsadida sudlarga murojaat qiladilar. Sudlarga daʼvo bilan murojaat qiliş uçun quyidagi holatlar mavjud bölişi lozim:
-daʼvo qözğatayotgan şaxs yoki nomidan daʼvo qözğatilayotgan şaxs protsessual huquq layoqatiga ega bölişi, yaʼni protsessda mustaqil taraf sifatida iştirok eta olişi lozim (bunday layoqat esa muomala layoqatiga ega fuqarolar va yuridik şaxslarga tegişli böladi);
-daʼvo qözğatiş orqali boşlanadigan iş sudlarga taalluqli bölişi talab etiladi;
-daʼvo qaratilayotgan şaxs fuqarolik huquqining subʼekti bölişi va daʼvogar kabi protsessual huquq layoqatiga ega bölişi lozim.
Uşbu holatlarning barçasi mavjud bölganda sudlarga buzilgan huquqlarni tiklaş va himoya qiliş maqsadida murojaat qiliş mumkin.
Huquqi buzilgan şaxs daʼvo qözğata turib, nafaqat bu daʼvo sud tomonidan qabul qilinişini, şu bilan birga iş sudda körib çiqilişini talab qilişi mumkin. Zero, daʼvo qözğatişdan asosiy maqsad ham buzilgan fuqarolik huquqlarini himoya qiliş hisoblanadi. Bunday himoyaga erişiş va iş sud tomonidan körib çiqilişi uçun fuqarolik huquqi nuqtai nazaridan quyidagi holatlar talab etiladi:
a) daʼvo qözğatayotgan şaxs tegişli subʼektiv huquqlar sohibi bölişi;
b) şu bilan birga uning subʼektiv huquqlari buzilişi yoki unga putur yetkazilişi;
v) bunday buziliş daʼvo böyiça javobgar sifatida işga jalb etilgan şaxs tomonidan amalga oşirilişi.
Umumiy qoidaga köra, daʼvo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror çiqarguniça bergan arizasiga muvofiq qöllaniladi. Bu qoida şunday maʼnoni anglatadiki, agar javobgar sudga daʼvo muddati ötib ketganligini bildirmasa, sud daʼvogar va javobgar örtasidagi nizoni mazmunan körib çiqiş va hal qiluv qarori çiqarişi lozim. Bunda daʼvo muddatining ötib ketganlik holati ahamiyatga ega bölmaydi. Uşbu holatda taraflar özaro bitim tuziş paytida, ular örtasidagi bitim yoki şartnomaga nisbatan daʼvo muddati joriy qilinmasligi töğrisida kelişuvga erişsalar, bunday kelişuv öz-özidan haqiqiy sanalmaydi.
Daʼvo muddati institutining bir qator öziga xos xususiyatlari mavjudki, bular natijasida uşbu institutning ahamiyatli tomonlarini yanada kengroq tuşunsa böladi. Bu xususiyatlar jumlasiga:
-taraflarga özaro kelişuv asosida daʼvo muddatlari belgilangan holatda özgartiriş huquqi berilmaganligi;
-daʼvo muddati bilan belgilangan vaqt davrlarini özgartiriş mumkin emasligi;
-daʼvo muddatini qisqartiriş yoki uzaytiriş mumkin emasligi va hokazolar kiradi.
Daʼvo muddatini töğri hisoblaş uçun uning qay vaqtda tugaşini belgilaş zarur. Daʼvo muddatining tugaşi daʼvo qiliş huquqi vujudga kelgan kundan boşlanadi (FKning 154-moddasi). Bunday huquq, yaʼni daʼvo muddati şaxs özining huquqi buzilganligini bilgan yoki bilişi lozim bölgan kundan öta boşlaydi.
Daʼvo qözğatilgunga qadar daʼvo muddatining ötişi daʼvoni rad qiliş uçun asos böladi. Binobarin, daʼvogar öz huquqini majburiy ravişda amalga oşiriş imkoniyatini yöqotadi.
Baʼzi hollarda qarzdor öz majburiyati daʼvo muddati ötgandan söng ham bajarişi hollari yuz berişi mumkin. Bunday hollarda avval majbur şaxs öz tomonidan bajarilganligi, tölangan summaning qaytarilişi töğrisidagi talabni qöya olmaydi. FKda qarzdor daʼvo muddati ötganidan keyin majburiyatini bajargan holda, garçi ijro etiş paytida daʼvo muddatining ötib ketganligini bilan yoki bilişi lozim bölganligidan qatʼi nazar bajargan narsasini qaytarişni talab qilişga haqli emasdir, deb körsatiladi (FKning 161-moddasi).
Ayapov Abatbay Konisbayeviç, Qoraqalpoğiston Respublikasi sudi sudyasi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶