ADABIYoTIMIZNING BARXAYoT SIYMOSI
Har bir millatni jahonga tanitguvçi uluğ farzandlari böladi. Agar adabiyotni oladigan bölsak, özbek mumtoz adabiyotimiz şohsupasida beqiyos iqtidor egasi Navoiy siymosi köz oldimizga keladi. Çunki Navoiygaça ham, undan keyin ham uning isteʼdodi darajasidagi inson hali dunyoga kelmagan. Özbek mumtoz adabiyotida inqilob yasagan şoir töğrisidagi haqiqatni öz davridayoq A.Jomiy “Xiradnomai Iskandariy”, Bobur “Boburnoma”, Xondamir “Makorim ul-axloq”, Muhammad Haydar Mirzo “Tarixi Raşidiy” asarlarida aniq-ravşan yozib qoldirişgan.
Navoiyning qaysi bir asarini mutolaa qilsak, bebaho bitiklarda insoniy tuyğular, ezgu fazilatlar, obodonçilik va bunyodkorlik haqidagi fikrlar mujassamligini anglaymiz.
Hazrat Navoiy yurt tinçligi, Vatan obodligi, xalq farovonligi uçun yoşlarni bilim olişga, mehnat qilişga daʼvat etib, ilm komillikka eltuvçi kuç ekanini uqtiradi. Buyuk şoir uluğ murabbiy sifatida yoşlarni bilim olişga çorlaydi:
Yigitlikda yiğ ilmning maxzani,
Qarilik çoği sarf qilğil ani.
Yoşlikda egallangan ilm-u hunar qudrati bilan betakror gözalliklar yaratilişini, ilm gavhari ong-u şuurimizni toabad ziynatlab, toşga öyilgan naqş kabi boşqalarning ham hayotiga ziynat bağişlaşini uqtiradi uluğ hazrat.
A.Navoiy asarlarining deyarli barçasi komil inson tarbiyasiga qaratilgan.
Hayot – betakror muattar gulşanki, inson ana şu gulşanga tarovat bağişlab turguvçi gul. Yaʼni, A.Navoiy aytmoqçi:
Oçilğon bu gulşanda inson guli,
Ne inson guli, boği rizvon guli...
Insonning vujudi şaraf libosi ila ziynatlangan, boşi uluğlik tojiga sazovor, qalbi – sirlar uyi, çehrasi – pok ruh jilvagohi bölmiş toza oynadir. U insonga taʼrif berişda uni buyuk olam, buyuk ijodkor, buyuk bunyodkor darajasida eʼzozlaydi. Şoirning şaxsida esa insonga özi bergan taʼrif-u sifatlarning barçasi mujassam edi. Navoiyni abadiyatga daxldor qilgan asosiy xislatlari ham uning butun umri davomida umumbaşariy ğoyalar – insonparvarlik, axloqlilik, aqliy va hissiy komillikka intilib yaşaganidir. Buyuk zot özi taʼkidlaganidek:
«Har ne elga kom erur, keçti Navoiy baridin».
Navoiy insonda uç fazilat: tavozeʼ (kamtarlik), ato (minnatsiz ehson-hadya) va avf (keçirimlilik) sifatlari bölişi kerak deb hisoblaydi. U özining har kuni, har lahzasini ongli ravişda el xizmati uçun sarfladi va buni eng uluğ kamolot darajasiga yetişiş deb bildi. Öz zamonasining davlatmandi va amaldori bölgan Navoiy mol-dunyosining ikki foizini öz şaxsiy ehtiyojlariga sarfladi. Qolgan 98 foizini – har yili ikki ming kişiga ust-boş ulaşişga, yuzdan ortiq bino va inşootlar, şifoxona, masjid, madrasa, köprik, ariq-kanallar, band-töğonlar qurişga, oddiy kişilardan olimlargaça mablağ, hovli-joylar bilan taʼminlaşga sarfladi. Elga qilingan yaxşilik – moddiy-maʼnaviy ehsonlardan uluğroq savob bölmaydi. Şuning uçun şoir boşqa amaldorlarga ham murojaat qilib, ularni taʼmagirlikdan tiyilişga, elga moddiy kömak berişga çaqirdi.
Navoiyning umr böyi bunyod etgan bino va inşootlari haqida zamondoşi Bobur Mirzo: “Munça binoi xayrkim, ul qildi, kam kişi mundoqqa muvaffaq bölmiş bölğay”, degan bölsa, uning ilm-fan ahllariga ham moddiy, ham maʼnaviy homiyligi haqida: “Fazl ahli va hunar ahliga Alişerbekçalik murabbiy va homiylik qilgan odam dunyoda boşqa topilmasa kerak. Sozda peşqadam bölgan ustoz Qulmuhammad, Şayx Noyi va Husayin Udiy bekning tarbiyasi hamda homiyligi bilan şunça kamol topib, şuhrat qozondilar. Ustoz Behzod va Şoh Muzaffar tasvirda bekning saʼy-harakati bilan maʼlum va maşhur böldilar”, – deya hayratlanib yozadi.
Xalqimizning yana bir buyuk farzandi, atoqli şoirimiz Abdulla Oripov: “Qiliç tiği yetmagan joyni qalam bilan oldi Alişer”, deb yozganidek, Navoiyning butun dunyoga maşhur bölişida özining mislsiz isteʼdodi bilan birgalikda ölmas adabiy qahramonlarining, saxovatpeşalik bobidagi işlarining ham katta örni bor, albatta. Jahon ahli tan olişining isboti sifatida esa buyuk bobokalonimizning haykallari dunyoning ikki tomonida – Tokio va Moskvada qad rostlab turganligini aytiş mumkin.
Biz özimizni Navoiy vorislari deb hisoblar ekanmiz, uluğ hazrat merosidan bahramandlik baxti har bir adabiyot ixlosmandiga nasib etişini taʼminlaş şarafli burçimizdir.
Ahmad NAFASOV, “Jayxun ilhomlari” NNT raisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶