АДАБИЁТИМИЗНИНГ БАРХАЁТ СИЙМОСИ

Ҳар бир миллатни жаҳонга танитгувчи улуғ фарзандлари бўлади. Агар адабиётни оладиган бўлсак, ўзбек мумтоз адабиётимиз шоҳсупасида беқиёс иқтидор эгаси Навоий сиймоси кўз олдимизга келади. Чунки Навоийгача ҳам, ундан кейин ҳам унинг истеъдоди даражасидаги инсон ҳали дунёга келмаган. Ўзбек мумтоз адабиётида инқилоб ясаган шоир тўғрисидаги ҳақиқатни ўз давридаёқ А.Жомий “Хирадномаи Искандарий”, Бобур “Бобурнома”, Хондамир “Макорим ул-ахлоқ”, Муҳаммад Ҳайдар Мирзо “Тарихи Рашидий” асарларида аниқ-равшан ёзиб қолдиришган.

Навоийнинг қайси бир асарини мутолаа қилсак, бебаҳо битикларда инсоний туйғулар, эзгу фазилатлар, ободончилик ва бунёдкорлик ҳақидаги фикрлар мужассамлигини англаймиз.

Ҳазрат Навоий юрт тинчлиги, Ватан ободлиги, халқ фаровонлиги учун ёшларни билим олишга, меҳнат қилишга даъват этиб, илм комилликка элтувчи куч эканини уқтиради. Буюк шоир улуғ мураббий сифатида ёшларни билим олишга чорлайди:

Йигитликда йиғ илмнинг махзани,

Қарилик чоғи сарф қилғил ани.

Ёшликда эгалланган илм-у ҳунар қудрати билан бетакрор гўзалликлар яратилишини, илм гавҳари онг-у шууримизни тоабад зийнатлаб, тошга ўйилган нақш каби бошқаларнинг ҳам ҳаётига зийнат бағишлашини уқтиради улуғ ҳазрат.

А.Навоий асарларининг деярли барчаси комил инсон тарбиясига қаратилган.

Ҳаёт – бетакрор муаттар гулшанки, инсон ана шу гулшанга тароват бағишлаб тургувчи гул. Яъни, А.Навоий айтмоқчи:

Очилғон бу гулшанда инсон гули,

Не инсон гули, боғи ризвон гули...

Инсоннинг вужуди шараф либоси ила зийнатланган, боши улуғлик тожига сазовор, қалби – сирлар уйи, чеҳраси – пок руҳ жилвагоҳи бўлмиш тоза ойнадир. У инсонга таъриф беришда уни буюк олам, буюк ижодкор, буюк бунёдкор даражасида эъзозлайди. Шоирнинг шахсида эса инсонга ўзи берган таъриф-у сифатларнинг барчаси мужассам эди. Навоийни абадиятга дахлдор қилган асосий хислатлари ҳам унинг бутун умри давомида умумбашарий ғоялар – инсонпарварлик, ахлоқлилик, ақлий ва ҳиссий комилликка интилиб яшаганидир. Буюк зот ўзи таъкидлаганидек:

«Ҳар не элга ком эрур, кечти Навоий баридин».

Навоий инсонда уч фазилат: тавозеъ (камтарлик), ато (миннатсиз эҳсон-ҳадя) ва авф (кечиримлилик) сифатлари бўлиши керак деб ҳисоблайди. У ўзининг ҳар куни, ҳар лаҳзасини онгли равишда эл хизмати учун сарфлади ва буни энг улуғ камолот даражасига етишиш деб билди. Ўз замонасининг давлатманди ва амалдори бўлган Навоий мол-дунёсининг икки фоизини ўз шахсий эҳтиёжларига сарфлади. Қолган 98 фоизини – ҳар йили икки минг кишига уст-бош улашишга, юздан ортиқ бино ва иншоотлар, шифохона, масжид, мадраса, кўприк, ариқ-каналлар, банд-тўғонлар қуришга, оддий кишилардан олимларгача маблағ, ҳовли-жойлар билан таъминлашга сарфлади. Элга қилинган яхшилик – моддий-маънавий эҳсонлардан улуғроқ савоб бўлмайди. Шунинг учун шоир бошқа амалдорларга ҳам мурожаат қилиб, уларни таъмагирликдан тийилишга, элга моддий кўмак беришга чақирди.

Навоийнинг умр бўйи бунёд этган бино ва иншоотлари ҳақида замондоши Бобур Мирзо: “Мунча бинои хайрким, ул қилди, кам киши мундоққа муваффақ бўлмиш бўлғай”, деган бўлса, унинг илм-фан аҳлларига ҳам моддий, ҳам маънавий ҳомийлиги ҳақида: “Фазл аҳли ва ҳунар аҳлига Алишербекчалик мураббий ва ҳомийлик қилган одам дунёда бошқа топилмаса керак. Созда пешқадам бўлган устоз Қулмуҳаммад, Шайх Нойи ва Ҳусайин Удий бекнинг тарбияси ҳамда ҳомийлиги билан шунча камол топиб, шуҳрат қозондилар. Устоз Беҳзод ва Шоҳ Музаффар тасвирда бекнинг саъй-ҳаракати билан маълум ва машҳур бўлдилар”, – дея ҳайратланиб ёзади.

Халқимизнинг яна бир буюк фарзанди, атоқли шоиримиз Абдулла Орипов: “Қилич тиғи етмаган жойни қалам билан олди Алишер”, деб ёзганидек, Навоийнинг бутун дунёга машҳур бўлишида ўзининг мислсиз истеъдоди билан биргаликда ўлмас адабий қаҳрамонларининг, саховатпешалик бобидаги ишларининг ҳам катта ўрни бор, албатта. Жаҳон аҳли тан олишининг исботи сифатида эса буюк бобокалонимизнинг ҳайкаллари дунёнинг икки томонида – Токио ва Москвада қад ростлаб турганлигини айтиш мумкин.

Биз ўзимизни Навоий ворислари деб ҳисоблар эканмиз, улуғ ҳазрат меросидан баҳрамандлик бахти ҳар бир адабиёт ихлосмандига насиб этишини таъминлаш шарафли бурчимиздир.

Аҳмад НАФАСОВ, “Жайхун илҳомлари” ННТ раиси.