NIZOLAPNI HAL ETIŞNING MUQOBIL USULI. MEDIATsIYa: HALQAPO TAJPIBA VA AMALIYoT
Har qanday mamlakatning demokratik rivojlanganligi darajasi albatta uşbu mamlakatta inson huquq va erkinliklarining taʼminlanganlik darajasi bilan çambarças boğliqdir.
Mamlakatta inson huquq va erkinliklarining taʼminlanişini esa mukkamal işlab çiqilgan normativ huquqiy baza va sud-huquq tizimisiz tassavur qiliş qiyin.
Mamlakatimizda istiqlol yillarida bu borada juda salmoqli islohatlar amalga oşirildi va davom ettirilmoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq islohatlarning eng muhim yönalişlaridan biri, bu – qonun ustuvorligi va qonuniylikni mustahkamlaş, şaxs huquqi va manfaatlarini işonçli himoya qilişga qaratilgan sud-huquq tizimini izçil demokratlaştiriş va liberallaştirişdan iborat böldi.
Özbekiston Pespublikasi Prezidentining 2016-yil 21-oktyabrdagi «Sud-huquq tizimini yanada isloh qiliş, fuqarolarning huquq va erkinliklarini işonçli himoya qiliş kafolatlarini kuçaytiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi Farmoni uşbu islohatlarning mantiqiy davomi böldi.
Uşbu Farmonga ilova bilan «Sud-huquq tizimini yanada isloh qiliş, fuqarolarning huquq va erkinliklarini işonçli himoya qiliş kafolatlarini kuçaytiriş böyiça kompleks çora-tadbirlar» Dasturi tasdiqlandi.
Dasturga muvofiq Inson huquq va erkinliklarini himoya qiliş tizimini izçil takomillaştiriş va mustahkamlaş maqsadida umumeʼtirof etilgan xalqaro standartlar asosida bir qator alohida qonunlar, şu jumladan «Jabrlanuvçilar, guvohlar va jinoyat protsessining boşqa iştirokçilarini himoya qiliş töğrisida»gi, «Mediatsiya töğrisida»gi, «Maʼmuriy sudlov işlarini yuritiş töğrisida»gi qonunlar loyhalarini işlab çiqiş va qabul qiliş rejalaştirilmoqda.
Uşbu qonun loyihalaridan «Mediatsiya töğrisida»gi qonun loyihasini işlab çiqiş masalasi nizolarini suddan taşqari tartibga solişning asosiy tuşunçalari, maqsadlari, vazifalari, mexanizmlarini belgilab berişga qaratilgandir.
Mediatsiya instituti tarixiga nazar soladigan bulsak mutaxassislar fikriça uşbu tuşunça inson jamiyatida nizo qaçon paydo bölgan bölsa mediatsiya ham bölgan. Tarixdan maʼlum fuqarolar nizolaşayotgan taraflar örtasida sözlaşuvlar olib borişga, betaraf (neytral) şaxs iştirokida nizoni hal qilişga köpinça murojaat qilişgan. Insoniyat jamiyati rivojlanişining har qanday bosqiçlarida mediatsiya usullari har xil şakllarda nomoyon bölgan bölsada, uning asosiy maqsadi – taraflarni mustaqil taraf iştirokida yaraştiriş özgarmagan.
Tarixdan maʼlum bölişiça, nizolarni hal qilişning yaraştiruv usullari ibtidoiy jamoa davridan beri qöllanib kelingan. Olimlar fikriga köra nizoli vaziyatlarni hal qiliş uçun uçunçi mustaqil (neytral) tomonni jalb qiliş zarurligi eng avvalo bu tirik qoliş niyati bilan boğliq (ayrim şaxs yoki butun uruğ-qabila) bölgan.
Uşbu usulni qöllaş Finikiya va Vavilon savdogarlari örtasida rivojlangan bölgan. Qadimiy Gretsiyada vositaçilarni qöllaş amaliyoti mavjud bölgan (proxenetas). Pim huquqi ham Yustinian kodeksidan boşlab (530—533 n. e.), vositaçilikni tan olgan. Pimliklar «vositaçi» tuşunçasini belgilaş uçun har xil terminlardan foydalangan — «internuncius», «medium», «intercessor», «philantropus», «interpolator», «conciliator», «interlocutor», «interpres», va nihoyat «mediator».
Mediatsiya özining zamonaviy tuşunçasida XX asrning ikkinçi yarimidan, dastlab anglo-sakson huquqi davlatlarida - AQŞ, Avstraliya, Buyukbritaniyada rivojlana boşlagan va keyinçalik Yevropaga tarqala boşlagan. Mediatsiyani qöllaş böyiça dastlabki örinişlar odatta, oilaviy nizolarni hal qilişga tegişli. Keyinçalik, mediatsiya mahalliy jamoalar örtasidagi nizolardan tortib, tijorat va ommaviy sohalardagi köpqirrali bölgan nizolarni hal qilişda ham öz örnini topdi.
Mediatsiya instituti bugungi kunga kelib dunyoning AQŞ, Germaniya, Buyukbritaniya, Avstriya, Yaponiya, Xitoy, Gonkong, Koreya, Indiya va boşqalar kabi köpgina mamlakatlarida taşkil etilgan va muvaffaqiyatli amal qilmoqda. Şu bilan birga bir qator davlatlarda mediatsiyaning zarurligi şu darajaga borib yetdiki, uni qonunçilik darajasida tartibga soliş maqsadga muvofiq, ayrim holarda esa zarur deb topildi.
Şundan kelib çiqib va uşbu institutning ahamiyatini hisobga olgan holda 2002-yil 24-iyunda BMTning Xalqaro savdo huquqi böyiça komissiyasi (YuNSITPAL) tomonidan «Xalqaro tijorat keliştiruv protsedurasi haqida»gi (ayrim manbalarda uning nomi «Xalqaro savdo arbitraji haqida» deb berilgan) namunaviy qonun qabul qilingan.
Bundan taşqari, hozirgi kunda 2008-yil 21-mayda Yevropa parlamenti va Yevropa Ittifoqi Kengaşi tomonidan qabul qilingan «Fuqarolik va tijorat işlaridagi mediatsiyaning ayrim jihatlari haqida»gi direktiva, 2004-yil 2-iyunda qabul qilingan mediatorlar axloqi va muomalalarini özida aks ettirgan Yevropa kodeksi mavjud.
Uşbu kodeks normalari asosan fuqarolik va tijorat işlariga oid mediatsiyaga möljallangan. Kodeksda mediatorni tayinlaş tartibi, unga qöyiladigan talablar, uşbu faoliyatda qöllanadigan tamoyillar öz ifodasini topgan.
AQŞda bugungi kunda mediatsiya töğrisida yaxlit qonun mavjud bölib, u bungaça AQŞning har xil ştatlarida vositaçilik faoliyatini tartibga solib kelgan ilgaridan mavjud bölgan 2500 dan ziyod qonun-hujjatlarini jamlagan.
AQŞ amaliyoti şunisi bilan qiziqarliki, uşbu davlatning huquq tizimi aksariyat nizolar taraflar tomonidan sudgaça ixtiyoriy hal qilinişiga qaratilgan. Şu bilan birga agar, sud jarayoni boşlangan bölsa ham sudya protsessni töxtatişi va taraflarga nizoni mediator yordamida hal qilişni taklif qilişi mumkin. Mediatorsiz uşbu davlatda iqtisodiyot, siyosat, biznes sohasidagi birontayam jiddiy sözlaşuvlar ötmaydi. AQŞda mediatsiyaning yangi usullarini işlab çiqiş bilan şuğullanuvçi Disputlarni hal qiliş milliy instituti taşkil qilingan, xususiy va davlat mediatsiya xizmatlari harakat qiladi, mediatsiya muammolarini yorituvçi jurnallar çop etiladi («Yejekvartalniy jurnal po mediatsii»).
Yevropaning aksariyat davlatlarida ham iqtisodiyotning har xil sohalarida mediatorlarning vositaçilik xizmatlaridan foydalangan holda nizolarni hal qilişda kelişuvga erişişning ahamiyatli muqobil usuli sanaladi; mediatsiya protsedurasini tartibga soluvçi qonunçilik baza, uşbu sohada malakali mutaxassislar tayorlaş normativlari yaratilgan.
Beğaraz mediatorlar iştirokida yaraşuv protsedurasi Buyukbritaniyada judayam maşhur. Uşbu davlatda hattoki maxsus telefon xizmati bor bölib, unga mamlakatning hohlagan çekkasidan qönğiroq qilib va nizoning holatlarini, şuningdek mediatorning nomzodi yuzasidan özingizning dastlabki hohişlaringizni tuşuntirib, talab qilinayotgan talablaringizga töğri keladigan mutaxassislar röyxati böyiça takliflar olişingiz mumkin.
Şu bilan birga sud himoyasiga murojaat qilinganida, agar taraf sud nizosi ramkasida sudning mediatsiya protsedurasidan foydalaniş taklifidan boş tortsa, unga nizoni körib çiqiş natijalaridan qaʼtiy nazar, barça sud harajatlari yuklatiladi.
Germaniyada mediatsiya instituti odil sudlov tizimiga mukkammal tadbiq etilgan. Yaʼni, mediator-vositaçilar bevosita sudlar yonida iş olib boradi, hamda şu bilan potentsial sud tortişuvlari sonini ança kamaytirişga xizmat qiladi. Şu bilan birga mediatsiya nemets sudlariga nafaqat oilaviy işlar böyiça balki, umumyurisdiktsiya, maʼmuriy sudlar v.b. ham integratsiyalangan. Aksariyat nemets huquq maktablarida doimiy mediatsiya kurslari kiritilgan: huquqşunoslik fakultetini tamomlagan har bir bitiruvçi mediatsiya kurslaridan ötadi.
Avstriya mediator mutaxassisligi professiyalar nomenklaturasiga kiritilgan va mediatorlarni tayorlaşni va tayorlaşning aniq normativlarini belgilovçi mediatsiya töğrisidagi federal qonun harakat qiluvçi davlatlardan biri hisoblanadi. Şu bilan birga Avstriya qonunçiligida sud iş yurituvi jarayonida tuzilgan mediativ kelişuv sud tomonidan tan olinişi, bir vaqtning özida sudgaça mediatsiya natijalari sud himoyasini olalmasligi nazarda tutilgan.
Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan yuqorida atab ötilgan qarordan kelib çiqqan holda (şu bilan ungaça ham) Özbekistonda ham olimlar
va mutaxassislar tomonidan mediatsiya institutini milliy huquq tizimimizga integratsiyalaş masalalari muhokama qilinmoqda.
Haqiqatanda jamiyatimizda ijtimoiy iqtisodiy munosabatlar borgan sari taraqqiy etib, munosabatlarning yangi-yangi turlari yuzaga kelayapti. Şunga yaraşa sudlarda körilayotgan işlarning soni geometrik progressiya qonuniyati asosida oşmoqda.
Iqtisodiyot sohasidagi xususan tadbirkorlik munosabatlari sohasida uşbu mediatsiya usullarini qöllaşning xalqaro amaliyoti şuni körsatadiki, u manfaatli şartlar asosida taraflarni murosaga keltiriş orqali ular örtasidagi işonçni tiklaş, kelgusida hamkorlikni davom ettiriş imkonini yaratadi.
Possiyalik bir qator olimlar tomonidan mediatsiyani mehnat nizolarini hal qilişga kengroq qöllaş taklif qilinib, uning sud tortişuvlariga qaraganda qöyidagi afzalliklari aytib ötiladi.
Mediatsiya protsedurasi taraflarning kelişilgan hohiş-irodasiga muvofiq ixtiyoriylik, mahfiylik, taraflarning xolisligi va hamkorligi, mediatorning xolisligi va beğarazligi printsiplari asosida ötkaziladi.
Buzilgan huquqlarni himoya qiliş uçun sudga taraflardan birining (xodim yoki iş beruvçi) hohiş-irodasi asosida murojaat qiliş mumkin, mediatsiya nizolaşayotgan taraflarning öz-aro hohiş-irodasi asosida amalga oşiriladi.
Sudda xodim davlat boji tölaşdan ozod qilinadi, iş beruvçi esa uni Soliq kodeksi normalari asosida tölaşga majbur, mediatsiya esa ham pullik asosda, ham bepul asosda amalga oşirilişi mumkin; qoydaga köra tölov taraflar tomonidan teng uluşlarda amalga oşiriladi.
Mediator nizolaşayotgan subʼektlar xohişi bilan tanlanadi, sudni tanlaş esa fuqarolik protsessual qonunçilikda körsatilgan sudlovga taalluqlilik qoidasiga köra amalga oşiriladi.
Suddan farqli ravişda mediator öz vakolatlarini professional asosda ham, noprofessional asosda ham amalga oşiradi.
Sud protsessiga taraflarning tortişuvi printsipi xos hisoblansa, nizoni mediatsiya yöli bilan hal etişda esa aynan hamkorlik printsipi, öz-aro maqbul qarorga kelişga intiliş muhim hisoblanadi.
Nizoni sudda köriş protsedurasi qonun çiqaruvçi tomonidan aniq belgilangan, nizoni mediator tomonidan hal etişda esa, qonunçilik yöli bilan hal etişdan taşqari, lokal hal etiş va nizolaşayotgan taraflar örtasida özaro maqbul kelişuv imzolaş mumkin.
Hozirgi kunda mediatsiyaning mamlakatimiz huquq tizimiga joriy etilişi sudlarining iş yuklamasini ança kamaytirişi aniq. Lekin, davlatimiz aholisiga nizolarni hal etişda anʼanaviy sud iş yurituvi mexnizmidan foydalaniş bugungi kunda köproq taniş va tuşunarliroq, mediatsiya esa huquq tizimida yangilik, aholining mediatsiya afzalliklaridan xabardorligi kam. Şu bilan birga vositaçi (mediator) mutaxassislar yetarli emas, ularni tayorlaş mexanizmi yöq. Bizningça mediatsiyani fuqarolar va boşqa subʼektlar munosabatlaridagi nizolarni hal qilişning muqobil (suddan taşqari) usuli sifatida joriy etişda yuqoridagi masalalarni eʼtibordan çetda qoldirmaslik kerak. Aks holda uşbu institutni joriy etişdan kutilayotgan natijaga erişa olmasligimiz va eng yomoni fuqarolarimizda uning samaradorligiga işonçsizlik töyğusining şakllanişiga olib kelişi mumkin.
Ye.Uteniyazov, Fuqorolik işlari böyiça Amudaryo tumani sudi raisi

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶