Eldan hayo kötarilmasin!
"Nikohning birinçi keçasi avaxtada ötdi”. Eski gazetalar taxlamlarini körib ötirganimda uşbu sarlavha diqqatimni tortdi va maqolani öqişga tuşdim. Unda bayon qilinişiça, AQŞning Vaşington ştatida yangi kelin nikohining ilk keçasini qamoqxonada ötkazgan. Bunga uning kuyov bilan nikohdan ötib, bir-biriga sodiq qoliş uçun qasamyod qilganligini nişonlaş uçun uyuştirilgan bazmda içkilikdan kayfi oşib qolib, kuyovga taşlangani va qölini tişlab olgani sabab bölgan.
Politsiya xodimlari buni zöravonlik va tan jarohati yetkaziş, deya baholaşgan va garçi kuyov jarohatini yaşirişga urinsa-da, kelinni hibsga olişgan.
Biz bunday soğlom turmuş tarziga va milliyligimizga yot illatlar haqida ommaviy axborot vositalari orqali xabardormiz. Har gal yuqoridagiday, bizning turmuş tarzimizga yot voqealar haqida öqiganimizda "Astağfurulloh”, deb qöyamiz. "Ilohim, bizdan yiroq bölsin”, deya tilaymiz. Ammo tilakka qarşi bugungi globallaşuv jarayoni, axborot-kommunikatsion texnologiyalarining turmuşimizdan tobora çuqur joy olayotgani yoşlarning dunyo voqealaridan xabardorligini oşirib, baʼzi zamondoşlarimizning ulardan kör-körona qisman bölsa-da, andoza olişiga sabab bölayotir.
Hozir töy-bazmlarga borsangiz, baʼzi ayollar, erkaklar va hatto yoşlar ham bemalol spirtli içimliklar isteʼmol qilayotganini körişingiz mumkin. Göyoki bu heç ayb, uyatli iş emasdek. Içkilik kişining aql-şuurini yemirişini, mast odam öz-özini idora qila olmay, jinoyat, notinçliklar keltirib çiqarişga moyil bölişini nahot ular anglamasa?..
Yoxud aynan şunday joylarda katta-yu kiçikning, ota-bola, qaynona-kelin barçasining jazavaga tuşib, raqs tuşayotganini köriş mumkin. Köça-köyda yoşlarning qöltiqlaşib, ayol-qizlarning qomatini köz-köz qiluvçi kiyimlarda yurişiga közimiz örganib ham borayapti.
Mohiyatan dilni xira qiladigan voqealarga tez-tez duç kelamiz.
... Ötgan yil bahorining oxirgi kunlaridan biri edi. Tor kofta va şim kiygan 35-40 yoşlar atrofidagi ayol köp qavatli uylar yonidagi oziq-ovqat dökonida navbatiga qaramay, zaruratini bitirib ketişga oşiqayapti:
– Iltimos, singlim, menga ikki non va qaymoq berib yuboring!
– Menga qarab yuboring!
Sotuvçi qiz uning sözlariga "hozir, hozir”, deganiça navbati kelgan odamga xizmat qilaveradi.
Ayol bezovtalanib u yoq-bu yoqqa yurgan böladi-da yana sotuvçi qizga iltimosini eslatadi. Şu payt uning qölidagi telefoniga qönğiroq keldi.
– Ha, – javob berdi ayol. – Turdingmi, qizim? Çoy qöyib tur, hozir issiq non, qaymoq olib boraman.
U yoqdan norozi ovoz eşitildi:
– Tez böling, doim şunday qilasiz, maşğulotga keçikama-a-a-n.
Ayol "hozir , hozir” – deganiça xaridini olib, dökondan şoşib çiqib ketdi. Sotuvçi qiz uni tanirkan şekilli, orqasidan:
– Ana, ön beş yaşar qizning holi. Nega çoyim tayyor emas, deb onasini yozğirayapti, vaqt esa tuşlikka yaqinlaşdi, – dedi istehzo bilan.
Ayolning nega navbatda turgan odamlardan oldin savdosini qilib ketişga uringani dökondagilarga ayon böldi.
– Zarur işim bor edi, desa işonibman. "Zarur işi” şu qiz ekan-da, – dedi örta yaşar kişi.
– Onasiyam qiziga mos ekan özi, kap-katta ayolning kiyinişini qarang, – deya keksa onaxon uning orqasidan qarab, boş çayqab qoldi.
Keyingi vaqtlarda turmuş şaroitimiz yaxşilangani sayin ayrim kimsalarning biroz yalqov bölib borayotgani bor gap. Biroq tuyaning yuki yengil bölsa, yotoğon keladi, deganlariday, ösmir-yoşlar orasida ota-ona ğamxörligining, mehnatining qadrini bilmaydigan, aksinça, battar taltayadigan uyatsiz, xudbinlar köpayib ketayapti.
Bundan ham açinarlisi, hayotga yengil-yelpi qaraş kuçayib, uyat, hayo, nomus kabi axloqiy qadriyatlarimiz darajasiga kötarilgan yuksak insoniy fazilatlarga putur yetayotganidir.
Yaqinda bir töyda "hurmatli” keça malikasi – kelin-poşşaning taşlab ketgan yigiti jöralari bilan soçini qirtişlab oldirib, dadillik uçun "otib” ham olib, sobiq qayliğini tabriklaş uçun töyiga taşrif buyurgan. Davraboşi uning talabiga binoan "kelinning dösti”, – deya unga tabrik sözi bergan. Uning poyintar-soyintar söziga, aftodahol yurişiga kim tuşunsa, kim tuşunmagan.
Naqadar bemaʼnilik! Şunday emasmi? Bu qiliği bilan u nima demoqçi bölganini, yigitlik ğururi, şaʼnini oyoqosti qilganini özi bilmasa kerak-ov? Aks holda unday qilmagan bölardi. Eng açinarlisi, beş-olti jörasining "qöy”, deyiş örniga şu işga boş qöşib kelganidir. Ularning orasida nahot bir esli-huşlisi bölib, özimizni-özimiz şarmanda qilmaylik, kelinning şaʼnini öylaylik, deyişga aqli yetmagan bölsa?
Bola tarbiyasiga masʼul insonlar – eng avvalo, ota-onalar ösib kelayotgan farzandga odob-axloqni, ibo-hayoni, kiyiniş, umum orasida özini tutiş, muomala madaniyatini juda yoşligidan örgatib, şuuriga singdirib borişlari kerak. Jamiki insoniy fazilatlar tamal toşi, poydevori farzand tuğilganidan boşlab, oilada qöyiladi. Poydevori mustahkam bölmagan imorat ham mustahkam bölmaganidek, oilada dastlabki tarbiya yaxşi bölmasa, uni maktab, jamoatçilik töğri yölga solmoği muşkul.
Afsuski, keyingi vaqtlarda ayol-qizlarning pul topiş maqsadida bozorma-bozor yurişlari, hatto yillab oilasidan uzoqda, çet davlatlarda işlaşlari ularning tabiatida milliy mentalitetimizga xos bölmagan odatlarning şakllanişiga sabab bölayotir. Aytaylik, öta tor, kalta kiyimlar kiyiş, erkaklardan iymanmay, özini erkin qöyib muomala qiliş, özbek ayollariga xos bölmagan andişasizliklar şular jumlasidandir.
Umumtaʼlim muassasasi rahbari bölib işlaydigan ayol afsuslanib, şunday deb qoldi:
– Zarurat yuzasidan buyum bozoriga tuşib, körganlarim aqlimga siğmay keldim. Örta yoşlardagi ayol bilan kelini şoşa-pişa köylak tanlaşayapti. Sotuvçi qiz ularga mos kelguday köylaklarini birin-ketin körsatayapti. Işonsangiz, dökon töridagi tor, yupqa parda bilan tösilgan burçakda qaynona-kelin birgalikda yeçinib, goh u, goh bu köylakni kiyib körişayapti. Sotuvçi qizga aytganlaridan anglaşimça, yaqin qarindoşining töyiga yangi köylakda borişmoqçi ekan. Mayli, çöntagi kötargan odam yangi kiyim olaveradi. Biroq menga taʼsir qilgani, qaynona-kelinning bir-birining oldida qayta-qayta yeçinib, kiyingani böldi. Nahot qaynona-kelin bir-birining oldida yalanğoçlanib, kiyinib-yeçinişi uyat ekanligiga aqli yetmasa? Yana ikkovi ham kalta, badanini köz-köz qilib turadigan tor köylaklarni körişayapti. Umuman hozir birovning oldida kiyinib-yeçiniş uyatli iş emasday bölib borayotgani kişini öylantiradi.
Hayo, ibo, andişa insoniy fazilatlarning eng sarvaridir. Hazrat Navoiy bobomiz "Hayratul - abror” dostonida xalq uçun mansab emas, aynan hayo va odob şarafliroq ekanligi haqida yozgan.
"Hayo – iymondandir”, deyiladi muqaddas hadisi şarifda. Bas, şunday ekan, har bir ota-ona farzandlari tarbiyasida hayo, uyatni tarbiyalaşga alohida eʼtibor bermoği, butun oila aʼzolari yiğilib, turli maqbul-nomaqbul seriallarni körgandan köra, ularning aqlini östirib, tafakkur olamini kengaytiradigan, yaxşi-yomonni farqlaşga örgatadigan kitoblarni olib berib, mutolaa qilişlarini nazorat qilişi, kitobdan olgan taassurotlari haqida erinmay suhbatlaşişlari lozim. Behayolikka, xudbinlikka qarşi kuraşning eng maqbul yöli – yaxşi tarbiya berişdir.
Oygul RAJABOVA, jurnalist.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶