AJDODLAR MEROSI – kelajak poydevori
"Öz tarixini bilmagan, keçagi kunini unutgan millatning kelajagi yöq”, – degan edilar muhtaram Prezident bobomiz Islom Karimov.
Öz tariximiz. Uning içiga kirgan sari dilimiz faxr tuyğusiga töladi. Ayniqsa, köhna Xorazm davlati tarixi juda teran. IX asr oxirlarida Xorazm iqtisodiy jihatdan tez rivojlandi. X asrga kelib Xorazm mintaqadagi eng yirik savdo markazlaridan biriga aylandi. Xorazm savdogarlari qöşni davlatlar bilan va Volga, Xazar va Bulğor podşohliklari, şarqiy Yevropaning slavyan qabilalari bilan ham savdo aloqalarini olib borganlar. Savdo-sotiqning yanada kengayişida, ayniqsa Urganç (Gurganj) muhim rol öynagan. Uning hokimi "Gurganj miri” deb uluğlangan. 995-yilda Gurganj miri Maʼmun ibn Muhammad Kat şahrini işğol qildi va Xorazmning ikkala qismini birlaştirdi (Xorazm ilk örta asrlarda ikkiga bölingan, birining markazi hozirgi Qoraqalpoğistonning Beruniy tumanidagi qadimgi Kat şahri bölgan, ikkinçisining markazi hozirgi Turkmaniston Respublikasi hududidagi Köhna Urganç şahri bölgan) va Xorazmşoh unvoniga sazovor bölgan. Şu tariqa Afriğiylar sulolasi barham topdi va Maʼmuniylar hukmronligi boşlandi. Köhna Urganç Xorazmning poytaxti böldi. Qisqa davr içida Maʼmuniylar Xorazmşohlar davlatini ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatdan rivojlantirdilar. Maʼmuniylar davrida Xorazmda ilm-fan va madaniyat ravnaq topdi. "Maʼmun akademiyasi” ham öşa davrda taşkil etildi. Uşbu ilmgohda buyuk qomusiy olimlar ijod etgan öz kaşfiyotlari, yutuqlari bilan Xorazmşohlar davlatining mavqeini yuksak darajaga kötarganlar va özlarining bemisl ijodi bilan nomlarini abadiylikka muhrlaganlar. Bu abadiylikka muhrlanganlar röyxati buyuk bobomiz Al-Xorazmiy nomi bilan boşlanadi. Al-Xorazmiyning asl ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso Al-Xorazmiydir. U 783 yilda Xivada tuğilgan. Dastlab Xivada ilm olib, yetuk olim bölib yetişadi. Söng Örta Osiyoning öşa davrdagi yirik ilm-fan markazlaridan biri Marv şahrida (hozirgi Turkmaniston Respublikasi hududi) ijodini davom ettirgan. U yerda köplab ustozlardan taʼlim olgan, bir qança şogirdlar yetiştirgan, zamondoş olimlar bilan fikr va tajriba almaşgan. 819-yildan boşlab esa Xalifa Maʼmun zamonida (813-833) Bağdodda faoliyat yuritgan.
Uning kaşfiyotlari, matematikaga doir asarlari hamon ilmiy qimmatini yöqotmagan. "Al jabr” asarini yozişni Xorazmiyga Maʼmun ibn Muhammad buyuradi. Çunki, öşa davr muhitida insonlarga, ayniqsa, oddiy xalqqa yer ölçaş, ariq çiqariş, bino quriş, merosni taqsimlaş va turli hisob va ölçov işlarida dasturilamal böladigan fan albatta zarur edi. Uning yirik kaşfiyotlaridan biri "0”dan "9”gaça bölgan raqam bilan har qanday sonni yoziş mumkinligini, uning murakkab rim raqamlaridan afzalliklarini isbotlab bergani va tört amal bilan qöşiş, ayiriş, köpaytiriş va böliş qoidalarini yaratganidir. Aslida "0” dan "9”gaça bölgan raqamlarni hindlar ixtiro qilgan, lekin keyinçalik ularni Al-Xorazmiy fanga kiritdi, ilmiy asosladi va boşqa olimlarga tarğib qildi. Dunyoda öz nomi fan nomiga aylangan allomalar juda kam. Algebra, algoritm atamalari Al-Xorazmiy nomi bilan boğliq. Bu hodisa bilan har qança faxrlansak, har qança ğururlansak arziydi.
Al-Xorazmiyning geografiya, astronomiyaga, tarixga va boşqa sohalarga oid jami 20 ta asaridan 10 tasi bizgaça yetib kelgan. Uning har bir qilgan ijodiy va ilmiy işlari bugungi kun olimlari uçun muhim qöllanma bölib xizmat qilmoqda. Vatandoşimiz öz kaşfiyotlari bilan tarixda öçmas iz qoldirdi. Al-Xorazmiy 850-yilda Bağdodda vafot etdi. Uning buyuk va öçmas nomini abadiylaştiriş maqsadida köçalar, xiyobonlar, maktablar Al-Xorazmiy nomi bilan atalmoqda. Bundan taşqari, Xorazm diyorining Urganç şahrida mahobatli haykali qad rostlagan.
Biz yaşayotgan yurt Alloh nazari tuşgan zamin. Ajdodlarimiz ozodlik uçun qon tökkan zamin bu. Bizning ajdodlarimiz kimligi-yu, ularning qanday buyuk işlar qilganini butun jahon biladi. Biz avlodlar, Özbekiston nomini ajdodlarimiz kabi butun dunyoga taratmoğimiz, Vatanimiz bayroğini yanada köklarga kötarmoğimiz kerak. Zero, biz heç kimdan kam emasmiz.
Husan YÖLDOŞEV,
Amudaryo xizmat körsatiş va servis kasb-hunar kolleji öquvçisi.
(Foto - http://www.darakchi.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶