200 YILLIK TARIXGA EGA KANAL (Davomi)
(Davomi. Boşi gazetaning 30-iyun kungi 25-sonida).
Gazetamizning 30-iyun kungi 25-sonida bunyod etilganiga 200-yil tölişi munosabati bilan Özbekiston, Qoraqalpoğiston va Turkmaniston Respublikalari hududlaridagi muhim suv yöli hisoblanmiş Qiliç Niyozboy kanalining tarixi, Qiliç Niyozboy ismli tarixiy şaxsning elçilik faoliyati haqida maʼlumot bergan edik.
Uşbu sonda kanal qazilişida boş-qoş bölgan mirob va elçi - Qiliç Niyozboy haqidagi tarixiy manbalarga oid maʼlumotlarni eʼtiboringizga havola etamiz.
Qiliç Niyozboydek xonlikda obrö qozongan mirob, elçi, davlat amaldorining hayoti xonlik muarrixlari yozib qoldirgan bir neçta asarlarda yoritib ötilgan. Jumladan, Şermuhammad Munis va Ogahiyning "Firdavs ul-iqbol” asarida, Xiva xoni Muhammad Rahimxon I hijriy 1230, rabiʼ ul-avval oyining ön beşida, juma kuni milodiy 1815-yili Daşti Qipçoqqa-Sirdaryo-Jana daryo böylariga Suyunbiy, Dösimbiy va Ilyos şiğovulni 5 ming askar bilan soliq töplaşdan boş tortgan aholini jazolaşga yuboradi. Munis va Ogahiy asarida yozilişiça, ("Firdavs ul-iqbol”, "Öqituvçi” naşriyoti, Toşkent, 2010-yil, 290-bet), Qiliç Niyozboy va Avaz yuzboşini qullar sipohi bila hamroh qildi”. Yaʼni Qiliç Niyozboy yuzboşi sifatida qullardan - asirga olingan eronlik qullardan iborat qöşinga boş qilib yuboriladi. Suyunbiy va boşqa amaldorlar, jumladan, Qiliç Niyozboy ham xon buyruğiga köra katta molu-mulk bilan aholidan soliq undirib ortga qaytişadi.
Munis va Ogahiyning yozişlariça, "Va Qiliçniyozboynikim, beeʼtidoliq qilib, olomonning öljasidin bir nima olmiş erdi, ul hazrat gunohkor qilib buyur-dikim, har kimdan na olğon bölsa, istirdod qilsun (qaytarsin)”.
Öşa yili, yaʼni 1815-yili Muhammad Rahimxon I buyruğiga köra Qiliç Niyozboyning taşabbusi qöllanilib, yangi kanal qaziş boşlanadi. Bu haqda yuqoridagi asarda şunday yoziladi: "Mohi mazkurning avoyilida xoni jannatmakon inisi Muhammad-nazarbekka buyurdikim, Gurlan qiblasidaği bözdin bir uluğ ariğ qozdirğay. Lojaram, beki mazkur bu amrda masoʼyi maşkura taqdimğa yetkurub, Boğalon arnasidin qazdurub, Qiyot ustidin ötirib, Örozali inoqning Bözloği boğining qiblasidin Bözğa solib, söngin yangi qalʼağa Xitoyning qiblasidin ötkardi va Anborda oğasining mulozamatiğa yetib, marohimi podşohonağa sarafroz böldi. Ul ariğ holo Qiliçniyozboy arnosiğa maşhurdur”.
Yaʼni, 1815-yilda qazib boşlangan arnaning yaratiliş tarixi şunday bölgan.
Munis va Ogahiyning yuqoridagi asarida bundan taşqari öşa davrdagi qazuv bilan boğliq yana quyidagi voqea ham qalamga olinadi:
"... va yana ulkim, hazrati podşohi mağfur rabiʼuloxir oyining yigirma beşinçi kunikim, panjşanba erdi, Xevanik ariqin qozdirmoq uçun rukub qilib, keça Sayod havliğa nuzul qildi. Jumʼa kuni Sorbon töpaga borib, qozuvçiğa çek berdi. Beşinçi kunikim, seşanba va jumodi ul-avval oyining ikkinçi kuni erdi, tamom böldi. Qazuvğa çiqmasdin burunği seşanba kuni Berdi inoq Buxoro elçisi bila keldi. Yakşanba kunikim, xoni mağfur qozuv boşida erdi, Qöqon hokimi Umarxondin Sayyid Muhammadhoji elçi bölib kelib mulozimatğa yetdi. Va yana ulkim, jumodiulavval oyining öninda xoni mağfur çorşanba kuni Şoğobod oriğin qozdurmoq uçun otlanib, Anborğa nuzul qildi. Jumʼa kuni Toşhavzğa borib, şanba kuni qaʼla soldurğudek joy körub, umaro va jamiʼ mulozimlariğa yer berdi. Yakşanba kuni keç Anborğa tuşdi. Duşanba kuni Anbordin qozuv ustiğa borib, tamoşo qilib, Yangi yofğa tuşdi. Seşanba kuni Muhammadnazarbek Xonaqoh va uyğur va boşqir va ming va Boğolon qazuvçisini Gurlan köprigidin yuqori eltib, çek berdi. Ul kun Qurbon Qiliçxon soloq Xurosondin kelib, dar-gohi olampanoh taqbiliğa foyiz böldi. Ul hazrat oni seşanba kuni körub va köp mehribonliğlar qilib, xaloiʼ garonmoya va kamari tilloperoya bila sarafroz qildi. Va köçib kelmakiga yurt tayin etdi. Va qazuv yigirma kunda itmomğa yetdi. Panjşanba kuni, jumodiul oxir oyining töqqizida dorulamorai Xevaqğa nuzul etdi. Bu safarning imtidodi öttiz kun erdi”.
Munis va Ogahiyning mazkur asarida yana Qiliç Niyozboyning elçilarni kutib oliş, kuzatib qöyişi bilan boğliq voqealar ham yoritiladi: "Duşanba kuni ul hazrat kurdning elçilariğa Davlat qaroköz va Qiliçniyozboyni qöşub yubordi. Bu söz bilakim, bizga el bölsalar, takani çopmoqqda taqsir qilmasunlar va Jonmuhammad qozi va Davlat-nazarboy va Xojanazarni marohimi xusravona bila sarafroz qilib, ikki yorliğ marhamat körguzdi”.
Bu voqea şuni körsatadiki, kanal qaziş taşabbusi bilan çiqib Muhammad Rahimxon I va el işonçi, obrösini kötargan Qiliç Niyozboyga hukmdor elçilarga mezbonlik qilişdek masʼuliyatli işni topşirgan.
Maʼlumki, arna qazilgaç, kanalning böyida, hozirgi Qiliçboy qişloğidagi hudud özlaştirilib, u yerda maşhur mirob nomi bilan ataladigan qişloq ham barpo etilgandi. Öşa yerda mirob va davlat amaldori Qiliç Niyozboy özi uçun maxsus hovli ham barpo etdirgandi.
Munis va Ogahiyning asarida xonning öşa hududga borgani ham yozilgan: " Jumodul-avval oyining yigirma ikkisida, seşanba kuni hazrati podşohi ğufronpanoh şikor irodasi bila dor ussal-tanai Xevaqdin rukub qilib, Anbarğa nuzul etdi. Ertasiga esa xon Toşhovuzga ötib şikor qiladi. Ul hazrat Toşhovuzda tört keça mutavaqqif bölib, yakşanba kuni ondin harakat körguzub, Qiliçniyozboyning hovlisin nuzuli humoyuni bila mufaxxari manozil va aşrafi marohil qildi. Ul kun taka jamoasining saromadi Xoja Nazarbek öz elining oq uyluki bila dargohi sipehr poygoh atibösliqi bila şarafi istisʼod topdi. Tonglasikim, duşanba kuni erdi, Qiliçniyozboyning havlisidin otlanib, har kun quş solib va ov qilib va har soat karam şahbozi bila fuqaro va ğurabo köngullarin şikorivor ovlab...” yuradi.
Yaʼni seşanba kuni Xivadan şikorga çiqqan Muhammad Rahimxon I Anbar (hozirda Şovot tumanidagi Manoq qişloği), u yerdan Toşhovuzga, u yerdan yakşanba kuni Qiliç Niyozboyning hovlisiga taşrif buyuradi. Davlat amaldori va mirob Qiliç Niyozboy hovlisida bir kun qolib, ertasiga yon-atrofdagi hududlarga şikorga çiqadi. Xöjayli, Qönğirot, Mazdahqon, Pörsi, Qubatoğ taraflarda şikor qilib, "Quba toğining ustidan ötib, Qiliçniyozboyning havlisiğa nuzul qildi”.
Şu tariqa öz işonçiga sazovor mirob Qiliç Niyozboy hovlisiga şikorga borişda ham, qaytişda ham kirib ötgan xon, ertasiga Moylijangal (hozirgi Turkmanistonning Toşhovuz viloyatidagi qişloq) orqali Xivaga qaytadi.
Şikordan qaytgan Muhammad Rahimxon I Xivada bir muddat davlat işlari bilan maşğul bölgaç, yana vohaga kelgan elçi-larni qabul qiladi. Bu safar ham elçilarga mezbonlik qiliş Qiliç Niyozboyga topşirilgandi. Bu haqda Munis va Ogahiyning kitobida şunday yoziladi: "Duşanba kuni Qiliçniyozboy va Mirzo Abdukarim kurd xonlari elçisi bila keldi”.
Bundan taşqari, Muhammad Rahimxon I hukmdorligi davridagi Suyunbiy, Dösimbiy, Hubbiqulixöja kabi davlat amaldorlari qatorida Qiliç Niyozboy ham yovmut, çavdur uruğlariga, şu kabi Darbandga qilingan yurişlarda qöşinga boş bölib qatnaşadi. Bu haqda Munis va Ogahiyning yuqoridagi asarida bir neça bor taʼkidlab ötiladi. Uşbu va boşqa davlat amaldorlari yurişlarda ğalaba qozongaç, ğoliblik şarafiga "Qiliçniyozboyning hovlisini nuzuli fayzidin raşki firdavsibarin qildi. Ul mavzeda dasturxonçi boşliğ aksar mahram va yuzboşilarkim, çapovulğa maʼmur bölub erdilar, keldilar”. Bunday ziyofatlarning aynan Qiliç Niyozboy hov-lisida berilişi sababi maşhur mirob Qiliç Niyozboyning yurişlarda körsatgan jasorati, qahramonliklari bilan boğliq edi.
Şu kabi şahzoda Qutluğmurod inoq ham bir neça bor öz ayonlari bilan şikorga çiqqanida Qiliç Niyozboyning hovlisida bölib, hordiq çiqargani muarrixlarning asarida qayd etib ötilgan.
Vaqt ötib, mirob nomi bilan ataladigan 120 kilometrlik kanal böylari xonlikning eng serfayz joylariga, uşbu ka-naldan suv içadigan yerlar esa hosildor yerlarga aylanadi. Şu tariqa kanal böylari va Qiliç Niyozboy qişloğiga köplab aholi köçib keltirila boşlanadi.
Ogahiy qalamiga mansub "Zub-datu-t-tavorix” asarida "Jamşidiya toifasi kelturulğondin söng Qiliç Niyozboy nahrining bir şöʼbasi kanorida Quba toğining janubi ostida ul tavoyifğa maskan va mazoreʼ taʼyin qilindi. Holo, uluğ el va obodon yurt bölib ölturubdurlar”. (Ogahiy, "Zubdatu-t-tavorix”, T, "Özbekiston” naşriyoti, 2009-yil 13-bet).
Bunda asosiy eʼtibor Eron yurişidan olib kelingan jamşid qavmining Qiliç Niyozboy kanali böylariga örnaştirilgani yozilgan.
Maʼlumki, 1843-yilda Rahimqulixon otasi Olloqulixonning farmoyişi bilan Eronga yuriş qilgandi. Öşanda Badgis viloyatining Köşk va Qoratepa mavzelarida yaşovçi jamşidlar uruği Rahimqulixonga Hirot hokimi Şoh Komron ustidan şikoyat qilişadi. Jamşidlar oqsoqoli hokimning zulmi haddidan oşib, jamşidlarni talayotganini, ayollar va bolalarni qul qilib sotişayotganini taʼkidlaydi. Şundan keyin öşa köçiriş voqeasi tarixda bölib ötgan va buni Ogahiy öz asarida yuqoridagiça yozib ötgan. Şu kabi Ogahiy xon hazratlarining Qiliç Niyozboy mavʼzeidagi rabotga, yaʼni maşhur mirob asos solgan va uning nomi bilan ataladigan qişloqqa taşrif buyurganini ham yozgan: "Şanba kuni andin fuqaro va ajaza arzi ahvolin eşitmakdin foriğ bölğondin söng otlanib, şukuhi tamom bila Qiliçniyozboy mavʼzeidagi raboti lozimu-l-inbisotğa taşrifi huzur, vofiru-s-surur eltib, mufaxxari manozil qildi. Anda ayşu işrat asbobin muhayyo qildirub, barça mufarrihot va muzhikot tamoşosidin bahrayob va tarabmaob böldi”.
Bu örinda Xiva xoni va amaldorlarining Qiliç Niyozboy qişloğiga şikorga va saylga çiqqani taʼkidlanadi. Ertasi yakşanba kuni bölsa, Qiliç Niyozboy qişloğidan "dabdabai şohona bila nahzat qilib, Pursi mavʼzeidakim, borgohi sipehriştiboh barpo bölib, qubbai osmonfarsosi qimmai mehru mohdin ötmiş erdi”. Yaʼni xon Qiliç Niyozboy qişloğidan Pörsi tumaniga jönab ketganini yozadi.
Maʼlumki, Munis va Ogahiy asarlari Xiva xonligi tarixidagi köplab voqealarga oydinlik kirituvçi, davlat boşqaruvidagi şaxslar töğrisida qimmatli maʼlumotlar beruvçi noyob asardir. Yuqorida körganingizdek, Muhammad Rahimxon I hukmdorligi davrida Qiliç Niyozboy davlatdagi nufuzli şaxslardan biri bölgan. Şu boisdan ham uning taşabbusi bilan kanal qazilgan, qişloqqa asos solingan, turli yurişlarga boş qilib tayinlanib, elçilarga mezbonlik qiliş ham unga topşirilgan.
Bugungi avlod ham el-u yurt taraqqiyoti va farovonligi yölida xizmat qilişni özining hayotiy şioriga aylantirgan Qiliç Niyozboydek ajdodlarimiz bilan har qança faxrlansa, ulardan örnak olib yaşasa arziydi.
Umid BEKMUHAMMAD.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶