Farzandlikka olish tartibini bilasizmi?

Farzandlikka olish u yoki bu sababga koʻra oʻz ota-onasi bagʻrida oʻsish imkoniyatiga ega boʻlmagan voyaga yetmagan bolalarni oila muhitida tarbiyalash imkonini bersa, boshqa tomondan farzandlikka oluvchilarga ota-onalik huquq va majburiyatlariga ega boʻlish imkonini beradi. Bu oʻrinda farzandlikka olishning asosiy sharti sifatida ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolaning voyaga yetmagan boʻlishi, yaʼni 18 yoshga toʻlmagan boʻlishi (emansipatsiya qilingan hamda qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno) hamda uning manfaatlariga mos kelishi koʻrsatilgan.

Avvalo, bolaning manfaati tor doirada tushunilmasligi kerak. Masalan, bola manfaatlari deganda uning moddiy sharoiti va uy-joyga boʻlgan ehtiyojini oʻzigina tushunilib qolmaydi. Bunda asosiysi, bola doimiy ravishda oila muhitini his etishi, ota-ona mehridan bahramand boʻlishi, gʻamxoʻrligini olishi, ular har tomonlama, yaʼni ham jismonan, ham maʼnan, ham ruhiy sogʻlom boʻlib voyaga yetishini taʼminlovchi, jamiyat hayotiga har tomonlama tayyorlaydigan boʻlishi lozim.

Farzandlikka olish nafaqat sogʻlom bolalar, balki muayyan kasallikka chalingan va rivojlanishda ortda qolgan bolalarga nisbatan ham tatbiq qilinadi. Garchi kasallikka chalingan bolalarni tarbiyalash hattoki biologik ota-onalar uchun ham muayyan qiyinchiliklar tugʻdirsa-da, farzandlikka oluvchi shaxslardan alohida masʼuliyat talab qiladi. Farzandlikka oluvchilar bolaning sogʻligʻi haqida toʻliq maʼlumotga ega boʻlishlari lozim.

Ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan farzandlikka olinuvchining sogʻligʻi tegishli tartibda tekshiriladi va bu haqda tibbiy maʼlumot pediatr, nevropatolog, xirurg (ortoped-travmatolog), oftalmolog, otolaringolog, logoped tomonidan tuziladi.

Farzandlikka olish ixtiyoriy boʻlib, har bir shaxs oʻzi mustaqil ravishda farzandlikka olish haqida qaror qabul qiladi. Bir vaqtning oʻzida ikki yoki undan ortiq bolalarni ham farzandlikka olish mumkin. Bunday hollarda har bir bolani farzandlikka olishda sud tomonidan alohida qaror qabul qilinadi. Biroq, bolalar manfaatini taʼminlash maqsadida, odatda, bitta qaror qabul qilinishi mumkin. Ayrim hollarda, masalan, bolalar birga tarbiyalanmagan, alohida muassasada boʻlishi taqozo qilingan hollarda istisno holatlar boʻlishi mumkin.

 Mamlakatimizning oila qonunchiligida yaqin vaqtlarga qadar farzandlikka olishning maʼmuriy tartibi amal qilgan. Maʼmuriy tartibda farzandlikka olish bolani farzandlikka olishni xohlagan shaxslarning arizasiga, vasiylik va homiylik organlari tavsiyasiga koʻra, tuman, shahar hokimi qarori bilan amalga oshirilar edi.

Oila qonunchiligining rivojlanishi farzandlikka olish institutiga ham taʼsir koʻrsatdi va bunda maʼmuriy tartib oʻrniga farzandlikka olishning sud tartibi joriy qilindi. Ushbu tartib jahonda tan olingan boʻlib, bolalar manfaatini taʼminlashga xizmat qiladi. Sud mustaqil ravishda bola manfaatiga doir qaror qabul qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining arizalari boʻyicha farzandlikka olish haqidagi ishlar farzandlikka olinayotgan bolaning yashash yoki turgan joyidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlari sudloviga taalluqli hisoblanadi.

Qoida boʻyicha, farzandlikka olish istagini bildirgan shaxslar (shaxs) ariza bilan fuqarolik ishlari boʻyicha sudga murojaat qiladi. Sud tomonidan ushbu masala koʻrib chiqilishida vasiylik va homiylik organlarining farzandlikka olishning asosliligi va farzandlikka olinayotgan bola manfaatlariga toʻgʻri kelishi haqidagi xulosasi olinishi shart. 

Protsessual qonunchiligida farzandlikka olish haqidagi arizalarni alohida ish yuritish tartibida koʻriladigan ishlar jumlasiga kiritiladi va ariza mazmun jihatdan FPKning 189-moddasida nazarda tutilgan talablar bilan birgalikda 299-moddasi talablariga javob berishi va davlat boji toʻlanganligi haqida kvitantsiya, FPKning 300-moddasida nazarda tutilgan hujjatlar ilova qilinishi lozim va farzandlikka oluvchilar (oluvchi) tomonidan imzolanishi talab qilinadi.

Oliy sud Plenumining 2013-yil 11-dekabrdagi «Sudlar tomonidan farzandlikka olish haqidagi ishlar boʻyicha qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida»gi 21-sonli qarorida koʻrsatilishicha, arizani qabul qilish masalasi FPKning 151 – 154-moddalari talablariga muvofiq hal etilishini nazarda tutish lozim.

Farzandlikka olish bilan bogʻliq ishlarning sudlarda koʻrib chiqilishida ishtirok etuvchilar roʻyxati ham belgilangan. Yaʼni farzandlikka olish toʻgʻrisidagi ishlar farzandlikka oluvchilar (oluvchi), vasiylik va homiylik organlarining vakillari, shuningdek, prokuror albatta ishtirok etgan holda koʻrib chiqiladi. Zarur hollarda sud farzandlikka olinayotgan bolaning ota-onasini (otasini yoki onasini), uning qarindoshlarini va boshqa manfaatdor shaxslarni, shuningdek, oʻn yoshga toʻlgan bolaning oʻzini ishda qatnashishga jalb qilishi mumkin.

Muhabbat Kaipova, Fuqarolik ishlari boʻyicha Amudaryo tuman sudi sudyasi