Наврўз – қадимий ва боқий байрам

Наврўз байрами биз учун ҳаёт абадийлиги, табиатнинг устувор қудрати ва чексиз саховати, кўп минг йиллик қиёфамиз, олижаноб урф-одатларимизнинг бетакрор ифодасидир.

И. Каримов.

Қишнинг изғирин ва аёзли кунлари тугаб, барчамиз интиқ  бўлиб кутаётган  фаслларнинг келинчаги бўлган баҳор фасли ўзининг  ўзгача ифори ва майин шабадаси билан дилларни хушнуд айлаб, юртимизга ташриф буюрди. Мусаффо осмонимизда чарақлаб турган ва илиқ тафтини беминнат улашаётган офтоб ҳам биз учун янада кўпроқ нур соча бошлади. Баҳор фасли ўзининг мафтункор байрамларга бойлиги билан ҳам гўзалдир. Нафосатга бой халқаро хотин-қизлар куни баҳорнинг илк айёми. Наврўз эса ўзида қадимий анъана ва урф-одатларимиз, меҳр-оқибат ва саховат каби юксак инсоний фазилатларни намоён этиши билан ажралиб туради. Бир неча минг йиллик тарихга эга ушбу байрам аждодларимиз томонидан шарқона "Янги йил” сифатида кенг нишонланиб келинган. Деҳқончилик мавсумининг бошланиши Наврўз шодиёналарида ўз ифодасини топган. Шунинг учун ҳам асрлар оша бу байрам боқий қадрият, миллий маросим сифатида яшаб келмоқда.

Кўп асрлар давомида хурофотга берилган кимсалар Шарқ халқларининг умумий байрами Наврўзни йўқ қилиб, ҳалок қилиб юборишга ҳаракат қилдилар. Аммо Наврўз барҳаётлигича қолаверди, қайта тирилаверди. Ота-боболаримиз ҳар қандай шароитда ҳам , ҳатто яширинча бўлса-да, Наврўзни нишонлаганлар, байрамга хос удумларни адо этганлар. Наврўз байрами аслида табиатнинг ўзидан келиб чиққан, кун ва тун тенглашгач, кунларнинг узайиши ва узлуксиз меҳнат бошланишидан дарак берувчи байрамдир. Наврўз сўзи  форсча "Нав – янги, рўз – кун” яъни "Янги кун” маъносини билдиради. Наврўзнинг янги кун деб аталиши ҳам бежиз эмас. Бу куни, яъни 21 март куни кун ва тун тенглашиб, кунлар узаяди ва Она табиат ўз меҳр-мурувватини намоён этади. Деҳқонлар ерга қўш солишади. Ўтган аждодлар руҳи ёд қилиниб, уларнинг мозорлари ободонлаштирилади. Оммавий равишда мевали ва манзарали дарахт кўчатлари ўтқазилади.

Ота-боболаримиз, буви-момоларимиз бу байрамни нишонлаб, турли-туман, ранг-баранг удум ва маросимлар ўтказишган. Наврўз байрамига атаб аждодларимиз махсус кийимлар тайёрлашган ва уларни кийиб байрам қилишган. Бу қадимий, анъанавий Янги йил байрамимиз ҳақида улуғ боболаримиз Абу Райҳон Беруний "Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” асарида, Маҳмуд Қошғарий "Девону луғотит-турк” асарида қизиқарли маълумотлар ёзиб қолдирганлар. Юқоридаги асарларда баён этилишича, Наврўзни байрам сифатида нишонлаш милоддан аввалги VI – V асрларда бошланган.

Қадимда Наврўз байрами бир ҳафта ёки ўн кун нишонланган. Барча йигит-қизлар Наврўз байрами ҳафталигида турли оммавий ўйинлар ўйнаганлар. От ўйин, чуллик, лапар айтишув, ип ўйинлари,варрак учириш кабилар шулар жумласидандир. Булардан ташқари, кўпкари-улоқ, кураш, турли ҳайвон ва паррандалар "жанг”лари, халқ ўйинлари ўтказилган.

Наврўз байрамида ўзига хос миллий таомлар тайёрланади. Шулардан энг тотлиси, байрам кўркига янада кўрк қўшувчи таом бу – сумалак бўлиб, у илк кўклам даракчиси, барака, ҳосилдорлик, тўкин-сочинлик, аҳил-лик, тан-сиҳатлик ва эзгулик тимсолидир. Сумалак ҳақида жуда кўп афсоналар мавжуд. Барча афсоналарнинг туб мазмун-моҳиятида умумийлик мужассам. Афсоналар мазмунида болаларини очликдан қутқариш мақсадида чора излаган Она кўкатлардан таом пиширишга интилади. Барча маҳсулотларни қозонга солиб қайнатиб, болаларини овутади ва ухлаб қолади. Кечаси фаришталар ёрдамга келади. Тонгда таомга илоҳий таъм киради. Натижада бу таом болаларни ўлимдан сақлаб қолади. Шунинг учун сумалак сўзи "етти малак” маъносини билдиради. Бу илоҳий таом ҳозирги кунда ҳам Наврўз айёмининг тансиқ таомларидан бири бўлиб келмоқда. Сумалак тайёрлашдан олдин ёши улуғ кишиларнинг дуолари олинади. Ота-боболарнинг руҳларини шод этиш учун "Қуръон” тиловат қилинади. Сумалак пишириш жараёнида қўни-қўшниларнинг аҳил-иноқлиги, ҳамжиҳатлик ва бирдамлилиги мустаҳкамланади. Нафақат, сумалак пиширишда, балки Наврўз бошланиши билан барча гина-кудуратлар унутилиб, турли сайиллар ўтказилади.

Бугунги кунга келиб, Президентимиз Ислом Каримовнинг миллий ўзликни англаш, маънавий қадриятларимизни тиклашга қаратилган юксак эътибори туфайли Наврўз юртимизда умумхалқ байрами деб эълон қилинди ва ҳар йили анъанавий тарзда кенг нишонланмоқда. 

Ирода ИБОДУЛЛАЕВА,

НДПИ талабаси.