Navroʻz – qadimiy va boqiy bayram

Navroʻz bayrami biz uchun hayot abadiyligi, tabiatning ustuvor qudrati va cheksiz saxovati, koʻp ming yillik qiyofamiz, olijanob urf-odatlarimizning betakror ifodasidir.

I. Karimov.

Qishning izgʻirin va ayozli kunlari tugab, barchamiz intiq  boʻlib kutayotgan  fasllarning kelinchagi boʻlgan bahor fasli oʻzining  oʻzgacha ifori va mayin shabadasi bilan dillarni xushnud aylab, yurtimizga tashrif buyurdi. Musaffo osmonimizda charaqlab turgan va iliq taftini beminnat ulashayotgan oftob ham biz uchun yanada koʻproq nur socha boshladi. Bahor fasli oʻzining maftunkor bayramlarga boyligi bilan ham goʻzaldir. Nafosatga boy xalqaro xotin-qizlar kuni bahorning ilk ayyomi. Navroʻz esa oʻzida qadimiy anʼana va urf-odatlarimiz, mehr-oqibat va saxovat kabi yuksak insoniy fazilatlarni namoyon etishi bilan ajralib turadi. Bir necha ming yillik tarixga ega ushbu bayram ajdodlarimiz tomonidan sharqona "Yangi yil” sifatida keng nishonlanib kelingan. Dehqonchilik mavsumining boshlanishi Navroʻz shodiyonalarida oʻz ifodasini topgan. Shuning uchun ham asrlar osha bu bayram boqiy qadriyat, milliy marosim sifatida yashab kelmoqda.

Koʻp asrlar davomida xurofotga berilgan kimsalar Sharq xalqlarining umumiy bayrami Navroʻzni yoʻq qilib, halok qilib yuborishga harakat qildilar. Ammo Navroʻz barhayotligicha qolaverdi, qayta tirilaverdi. Ota-bobolarimiz har qanday sharoitda ham , hatto yashirincha boʻlsa-da, Navroʻzni nishonlaganlar, bayramga xos udumlarni ado etganlar. Navroʻz bayrami aslida tabiatning oʻzidan kelib chiqqan, kun va tun tenglashgach, kunlarning uzayishi va uzluksiz mehnat boshlanishidan darak beruvchi bayramdir. Navroʻz soʻzi  forscha "Nav – yangi, roʻz – kun” yaʼni "Yangi kun” maʼnosini bildiradi. Navroʻzning yangi kun deb atalishi ham bejiz emas. Bu kuni, yaʼni 21-mart kuni kun va tun tenglashib, kunlar uzayadi va Ona tabiat oʻz mehr-muruvvatini namoyon etadi. Dehqonlar yerga qoʻsh solishadi. Oʻtgan ajdodlar ruhi yod qilinib, ularning mozorlari obodonlashtiriladi. Ommaviy ravishda mevali va manzarali daraxt koʻchatlari oʻtqaziladi.

Ota-bobolarimiz, buvi-momolarimiz bu bayramni nishonlab, turli-tuman, rang-barang udum va marosimlar oʻtkazishgan. Navroʻz bayramiga atab ajdodlarimiz maxsus kiyimlar tayyorlashgan va ularni kiyib bayram qilishgan. Bu qadimiy, anʼanaviy Yangi yil bayramimiz haqida ulugʻ bobolarimiz Abu Rayhon Beruniy "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida, Mahmud Qoshgʻariy "Devonu lugʻotit-turk” asarida qiziqarli maʼlumotlar yozib qoldirganlar. Yuqoridagi asarlarda bayon etilishicha, Navroʻzni bayram sifatida nishonlash miloddan avvalgi VI – V asrlarda boshlangan.

Qadimda Navroʻz bayrami bir hafta yoki oʻn kun nishonlangan. Barcha yigit-qizlar Navroʻz bayrami haftaligida turli ommaviy oʻyinlar oʻynaganlar. Ot oʻyin, chullik, lapar aytishuv, ip oʻyinlari,varrak uchirish kabilar shular jumlasidandir. Bulardan tashqari, koʻpkari-uloq, kurash, turli hayvon va parrandalar "jang”lari, xalq oʻyinlari oʻtkazilgan.

Navroʻz bayramida oʻziga xos milliy taomlar tayyorlanadi. Shulardan eng totlisi, bayram koʻrkiga yanada koʻrk qoʻshuvchi taom bu – sumalak boʻlib, u ilk koʻklam darakchisi, baraka, hosildorlik, toʻkin-sochinlik, ahil-lik, tan-sihatlik va ezgulik timsolidir. Sumalak haqida juda koʻp afsonalar mavjud. Barcha afsonalarning tub mazmun-mohiyatida umumiylik mujassam. Afsonalar mazmunida bolalarini ochlikdan qutqarish maqsadida chora izlagan Ona koʻkatlardan taom pishirishga intiladi. Barcha mahsulotlarni qozonga solib qaynatib, bolalarini ovutadi va uxlab qoladi. Kechasi farishtalar yordamga keladi. Tongda taomga ilohiy taʼm kiradi. Natijada bu taom bolalarni oʻlimdan saqlab qoladi. Shuning uchun sumalak soʻzi "yetti malak” maʼnosini bildiradi. Bu ilohiy taom hozirgi kunda ham Navroʻz ayyomining tansiq taomlaridan biri boʻlib kelmoqda. Sumalak tayyorlashdan oldin yoshi ulugʻ kishilarning duolari olinadi. Ota-bobolarning ruhlarini shod etish uchun "Qurʼon” tilovat qilinadi. Sumalak pishirish jarayonida qoʻni-qoʻshnilarning ahil-inoqligi, hamjihatlik va birdamliligi mustahkamlanadi. Nafaqat, sumalak pishirishda, balki Navroʻz boshlanishi bilan barcha gina-kuduratlar unutilib, turli sayillar oʻtkaziladi.

Bugungi kunga kelib, Prezidentimiz Islom Karimovning milliy oʻzlikni anglash, maʼnaviy qadriyatlarimizni tiklashga qaratilgan yuksak eʼtibori tufayli Navroʻz yurtimizda umumxalq bayrami deb eʼlon qilindi va har yili anʼanaviy tarzda keng nishonlanmoqda. 

Iroda IBODULLAYeVA,

NDPI talabasi.