АЗОБ-УҚУБАТ... ВА ЁРУҒЛИК

(Тарихий, ҳужжатли ҳикоя)

Қиличбой арнанинг чап қирғоқ тарафи кенг яйлов эди. Қутлимурод ҳар куни отаси билан ана шу ерларда отлари, туя ва қўйларини ёйиб боқар, ўзи тенги  болалар билан ҳар хил ўйинлар ўйнаб, завқланарди. У бугун ҳам оқ ёлли саман отига миниб, қўйларини яйловга ҳайдади. Қўй-қўзиларини ўтлоққа ёйиб, ҳар куни дўстлари билан бирга соясида ҳордиқ чиқариб, китоб ўқиб ўтиришадиган қорамон дарахти томон йўналди. Шу дам орқасидан кимдир чақиргандай бўлди. Қутлимурод илкис орқасига бурилди. Бурилди-ю, турган жойида тошдай қотди. Дала йўлини чангитиб келаётган икки нафар отлиқ, отлиқлар олдида чангга беланган, деярли югуриб келаётганидан ҳарсиллаб қолган отасини кўрди.

– Ҳа, бойнинг боласи, нега анқайиб қолдинг! – отлиқлардан бири, ҳамқишлоғи Собир шўро (у шўро идорасида ишларди) менсимай ўшқирди. Унга муносиб жавоб қайтаришга шайланган Қутлимуроддан олдин ҳамон ҳарсиллаб нафас олаётган отаси Дўстмурод ота:

– Қутлимурод, болам, қўйларингни, отларингни бирма-бир санаб, ҳайдаб кел, - деди йиғлагудай бўлиб.

Нималар юз бераётганига ақли етмай турган Қутлимурод ота буйруғига қарши гап айтмади-ю, "Нега?” дегандай ҳайрон бўлиб туриб қолди.

– Ҳов, гаранг! Сенга отанг сурувни ҳайдаб кел, бирма-бир сана, дедими? Нимага анқаясан? – Ўшқирди иккинчи отлиқ.

– Қўйларимиз билан сенинг нима ишинг бор! – Бу Қутлимуроднинг ўзидан икки ёш катта акаси Нурмуроднинг овози эди.

Отасининг олдига чиқиб, қулочини кериб турган Нурмуродга кўзи тушган Қутлимурод дадиллашди.

– Қўй-қўзи, отлар, туялар бизники, уларни сенинг ерингда боқаётганим йўқ, санамайман ҳам, ҳайдаб ҳам келмайман! – деди отлиқларга тик боқиб.

– Санамайсанми? Ҳайдаб келмайсанми? – Отдан тушиб, қўлидаги қамчисини ўйнатиб, ўзига яқинлашаётган Собир шўро бирданига жазава билан Қутлимуродни савалай кетди. – Мана, сенга! Мана, бойнинг боласи...

Собир шўро уни аёвсиз савалади, орага тушган отаси билан акаси ҳам анчагина қамчи зарбини тотишди.оғриқдан инграб, тупроққа беланиб ётган Қутлимурод ҳушидан кетди. У кўзини очганида онаси унинг тепасида йиғлаб ўтирар, ўзидан кичик укалари бурчакка тиқилганларича бир-бирларига суянишиб, ухлаб қолишганди.

– Отам билан акам.., – деди зўрға Қутлимурод тилга кириб.

– Худога шукур болам-ей, кўзингни очдинг, худога шукур, – онаси уни елпий бошлади. – Отанг билан акангни шўро идорасига олиб кетишди, мол-ҳолларимизнинг ҳисобини олишаркан.

Қутлимурод "нега?” демади. Бўлаётган ишларга ақли етмай, узоқ ётди. Моматалоқ бўлиб кетган юз-кўзи, бадани туз сепгандай ачишар, оғриқ азобидан иссиғи кўтарилиб, гоҳ ҳуш, гоҳ беҳуш бўларди.

***

Ўшанда 1937 йилнинг ёзи эди. Собир шўро томонидан аёвсиз калтакланган Қутлимурод шу кундан бошлаб яйловга чиқмади. Дўстмурод отанинг  қўрасидан 13 та туя, 40 қорамол, 14 от ва 2200 та қўй-қўзи, уларга қўшимча от арава, чиғир, гилам-палос ва кигизлар ҳам хатланиб, Қиличбой қишлоғида тузилган Сталин номли колхоз ҳисобига ўтказилди.

– Жонимиз омон бўлса, мол-ҳол топилади, – деди отаси – Жанжаллашиб, ҳақиқат талашиб ҳеч нарсага эриша олмайсизлар, колхозга кириб ишлаймиз...

Отаси билан акасининг ёнида Қутлимурод ҳам колхозга аъзо бўлди. Эртадан кечгача далада, қазувда ишлаб, ҳориб-толиб уйларига қайтишарди ота-болалар. Шундай кунларнинг бирида уйлари остонасида ҳарбий кийимдаги уч киши пайдо бўлди.

– Сиз қамоққа олиндингиз!

Эшикни очган Дўстмурод ота сабабини сураштиргунча бўлмай, қўлларига кишан уришди. Ичкаридан отилиб чиқиб, келувчилар билан ҳақиқат талашган Нурмуроднинг ҳам бошига отанинг куни тушди, кишанбанд қилинган ота-бола ортида изиллаб йиғлашаётган бир этак укалари ва онаси билан Қутлимурод қолди...

Орадан бир ой ўтди ҳамки, тақдирларига "халқ душмани” деган тамға босилиб, Хоразм вилояти Гурлан туманидаги қамоқхонага ташланган ота-бола ўз айбларини билолмай гаранг.

– Ахир ҳамма мол-мулкимизни колхозга топширган эдик-ку?! - Дўстмурод ота ўзига-ўзи савол беради-ю, жавобини тополмайди.

– Ота, нега бизни "халқ душмани” дейишаётир?

Нурмуроднинг бу саволи қамоқхона деворларидан нарига ўтмайди.

Эри билан ўғлининг бегуноҳлигини исботлай олмай, дили хуфтон бўлган ожиза аёл йўлдан, эшикдан кўзини узмайди. Бунга чидай олмаган Қутлимурод йўлга тушди. Гурландаги қамоқхона нозирига учрашди. Нозир у билан гаплашгиси келмай, қўрслик билан қўлига бир парча қоғоз тутқазди. Қоғозда шундай сўзлар ёзилганди. "Қиличбойлик, "халқ душмани”, Дўстмуродбой Матниёзов ва унинг исёнкор ўғли Нурмурод 1937 йил ... санасида отувга ҳукм этилди ва  ҳукм ижро қилинди...”

Қутлимуод қон йиғлади. Жигарбандлари кўмилган қабристонни минг азобда аниқлади. Гурланлик ёр-дўстлари кўмагида отаси билан акаси кўмилган қабрларни ковлаб, маййитларни Қиличбойдаги "Бўз” қабристонига олиб бориб дафн этди...

***

Сағир қолган укалари, юраги зардобга тўлган онаизорини олиб ўзи туғилиб ўсган қишлоғини тарк этганида Қутлимурод 16 ёшда эди. Унинг саргардон ҳаётига, чеккан азоб-уқубатларига гувоҳ ер-у осмон йиғлади ўшанда. Оч-яланғоч, бор бисотидан, киндик қони томган ота маконидан бир умрга айрилган Қутлимурод 70 йилдан зиёд ҳақиқат излади. Юрагини эзиб ётган "Нега?” деган савол залворини кўтариб яшади. Унинг дардларига истиқлол малҳам бўлди. Эл-юртга фидойи хизмат қилган, Қиличбой заминининг гуллаб-яшнаши учун бутун куч-қудратини, мол-у мулкини тиккан тадбиркор отаси Дўстмурод Матниёзов ва Нурмурод акасининг бегуноҳ, ватанпарвар инсон эканликларини Мустақил давлатимиз тан олди.

– Энди ўлсам, армоним йўқ, – деди Қиличбойдан анча олисда, Амударё элининг "Шоир қозоқ” овулида яшаб, овул аҳлининг фахрига айланган кекса пахтакор Қутлимурод бобо (Қутим Дўсимбетов) фарзандларига. – Шу юртга, мустақил Ватанимизга хизмат қилишдан ҳеч қачон чарчаманглар. Бундай кунларни кўрмоқ учун мен 70 йилдан зиёд йўл юрдим, азоб-уқубат чекдим. Истиқлолнинг, озодликнинг, Ҳақиқат яловининг қадрини билиб яшанглар.

Қутлимурод бобо вафотидан олдин фарзандларига сўнгги сўзини айтди:

– Ҳар куни қуёшга салом беринглар, бу Ватаннинг қуёши энди  ҳеч қачон ботмайди...

Робия ЙЎЛДОШЕВА, журналист.

(Фото - http://ijod.uz)