Siz navbatda turish qoidalariga amal qilasizmi?

Jamoat joylarida kishilarning muomalasi va xatti-harakatlari oʻsha insonning yillar davomida shakllangan tarbiyasini koʻrsatadi. Aynan odamzodga xos boʻlgan tarbiya va madaniyat uni boshqa maxluqotlardan ajratib turadi. Siz hayotingiz davomida tartib bilan ovqatlanadigan yoki yotadigan oʻrnini toza saqlaydigan, navbatda turishni biladigan biror bir hayvonni koʻrganmisiz? Toʻgʻri, sogʻlom inson uchun bular haqida oʻylashning oʻzi kulgili. Ammo shaxsan oʻzim hayotim davomida davlat idoralari va jamoat joylarida oʻzini, shuningdek, atrofdagi insonlarni hurmat qilishni bilmaydigan ibtidoiy xarakterdagi kimsalarni kuzatib, hayron qolganman. Ular muomala madaniyati va navbatda turish odobidan shu darajada yiroqki, bunday toifadagi kimsalarning inson ekanligiga ishonish qiyin.

Asosan bank plastik kartalariga oylik ish haqlari va nafaqalar tushadigan paytlarda bankomatlardagi tartibsizliklarni koʻrib, yoqa ushlaymiz. Birov ertalab kelib navbat olib ketganini daʼvo qilsa, boshqa birov zarur ishlari sabab vaqti ziqligini roʻkach qiladi. Ular uchun yonidagi insonlarning manfaatlari sariq chaqaga arzimaydi. Yana yetmaganiday, bu ishi bilan oʻzini chaqqon, uddaburon bilib, navbatda turish odobiga amal qiluvchilarni sodda, goʻl sanaydi. Bundan tashqari nafaqadagilar ham yoshini pesh qilib, tartibsizlikka sabab boʻlishadi. Bugun oʻsib kelayotgan yosh avlod kimdan oʻrnak olishi kerak? Bunday vaziyatlarda hatto navbat soʻrashga ham qoʻrqadi odam. Bundan tashqari, bankomat joylashgan oʻrinlarning isteʼmolchilar tomonidan axlatxonaga aylantirilganligi dilimizni xufton qiladi. Biz kundalik turmushimizda oddiy qoidalarga amal qilolmas ekanmiz, oʻzimizni jahon tamadduniga asos solgan shaxslarga voris sanashga haqqimiz bormi?

Inson borki, umri davomida sogʻlom yashashni istaydi. Ammo issiq jon, kasallik sabab tibbiyot xodimlariga murojaat qilishga majburmiz. Tuman koʻp tarmoqli markaziy poliklinikasiga borar ekanmiz, yoʻlaklardagi tigʻiz gavjumlikni koʻrib, dunyodagi hamma bemorlar shu yerga yigʻilganday tuyuladi. Yoz kunlarida navbatda turishdan ortiq bosh ogʻriq boʻlmasa kerak. Birov oʻrindiqda oʻtirgan, boshqa birov navbati oʻtib ketmasligi uchun eshik oldida soqchiday turib olgan, yana kimdir boshqa oʻrinda tik oyoqda navbatini kutyapti. Shu payt “faqat oʻzim boʻlay”lardan biri behurmatlik bilan shifokor qabuliga kirishga urinadi. Bahona ham tayyor, darrov kirib-chiqadi yoki qoʻlidagi biror qogʻozga imzo qoʻydirsa bas. Kutishdan charchaganlar esa, olomon kayfiyatida navbat talashishni boshlaydi. Hurmat unutilgan, uyat-andishadan esa asar ham qolmagan. Birov uyalmay emizikli bolasi kutib qolganligini, boshqa ayol esa “yukli” ekanligini bahona qilsa, qaysidir “janob” oʻzining muhim ishlari kechga qolyotganini aytib charchamaydi. Bunday vaziyatga poliklinikalarda tartib saqlash uchun zarur sharoitlarning mavjud emasligi ham sabab boʻlishi mumkin. Ammo ayb avvalo oʻzimizda, yaʼni shaxsiy tarbiyamiz sayozligida, desak adashmagan boʻlamiz.

Banklarda xizmatlardan foydalanish jarayonidagi navbatsizliklar ham koʻzimiz oʻrganib ketgan xunuk holatga aylangan edi. Hammaning dardi bitta: nima qilib boʻlsa ham ishimni tezroq tugatsam. Bank xodimi esa, imkon qadar mijozlarning murojaatlarini hal qilish bilan ovvora. Yaxshiyam, bugungi kunda tumanimizdagi banklarda xizmatlardan foydalanish uchun avtomatik navbat olish tartibi joriy qilinishi mazkur muammoga biroz yechim boʻldi.

Mulohazamizni goʻsht dokonlardagi holat bilan davom ettirsak. Karvon koʻp boʻlgani bilan rizqi boʻlak, deyilishi haqiqatga yaqin. Bozor hududida goʻsht doʻkonlari yetarlicha boʻlishiga qaramay, ayrim doʻkonlarda gohida turnaqator navbatlar kuzatiladi. Erkaklar va ayollar alohida-alohida navbat olishgan. Qaysi tomonda odam kam boʻlsa, oʻsha tarafning kuni tuqqan. Lekin bahslarda hamisha ayollar gʻolib. Ular bilan gap talishish erkaklarga xos emas. Navbatning erkaklar qatorida odam kam ekan. Navbatim yaqin qoldi. Shu payt ayollar sendan oldin kelganman, deb oraga suqilishni boshladi. Navbatga egalik qilish uchun aytilmagan gap va sabab qolmaydi. Nazarimda, bizning jamiyatda erkak va ayol oʻrtasidagi muloqot odobiga darz ketgan. Navbatsiz goʻsht xarid qilishda erkaklar ham ancha uddaburon. Tanish-bilishlikdan foydalanib, orqa eshikdan savdo qiladiganlarga esa insof bersin.

Biz bayon qilgan ushu mulohazalarda maishiy turmushimizda kuzatilayotgan muammo va kamchiliklarning ayrimlarinigina ifodalashga harakat qildik. Bularni hal qilib, tartibga solish oʻzimizga bogʻliq. Tarbiya va madaniyat odamlarga xos fazilat. Agar oʻzingizni hayvoniy xususiyatlarga mos, deb oʻylasangiz navbatbuzarliklar va hurmatsizlikka sababchi boʻling! Lekin, bugun qilgan nomaqbul amallaringiz kun kelib farzandlaringiz hayotida takrorlanishini unutmang. Zero, olmanning tagiga faqat olma tushadi. Jurnalist esa odamlar orasida jamiyatni kuzatishda davom etadi.

Shohzod Qurbonboyev