BOLANI TERAN FIKRLAŞGA ÖRGATIŞ
Yoz kunlari edi. Köçada bir ayol bilan suhbatlaşib qoldik.
-Öqituvçimisiz? - söradi u mendan.
Tasdiq javobini berdim.
-Mening 6 yoşli öğlim bu yil maktabga qabul qiliş testidan öta olmadi. Undan "Sen qayerda yaşaysan?”-deb söraşsa, "Dadam qurgan yangi uyda”,-debdi oğzini töldirib. Şuning uçun maktabga qabul qilişmadi. Uyga qaytayotib: "Nega unday deding, axmoq”, deb uruşdim, -dedi ayol.
-Har qanday vaziyatda farzandingizni uruşmang, urmang. Aksinça, qiziqişlarini örganing, tez-tez suhbatlaşib turing. Suhbat jarayonida özini erkin tutişiga imkoniyat yarating,- maslahat berdim.
Neça kunlar ötib ketgan bölsa-da şu voqea heç esimdan çiqmaydi. Öylayman: Bola kimning aybi bilan 6 yoşida özi yaşayotgan davlatning nomini bilmayapdi? Qaçon u axmoqqa aylandi? "Axmoq” sözi "esi past, tentak” maʼnolarini anglatadi. Bola psixologik-pedagogik testgaça önta mutaxassis şifokor körigidan ötgan va unga "soğlom” deb taşhis qöyilgan-ku?! Qolaversa bola dadasi qurgan yangi uyda yaşayotganligini "oğzini töldirib” ayta olibdimi, demak - u axmoq emas. Unda iftixor tuyğusi, mulk tuşunçasi şakllangan. Eski uydan yangi uyni farqlayapdimi, u estetik didga ega.
- Öğlim, 6 yoşda maktabga bormasliging—katta fojea emas. Muhimi, sen soğlomsan. Harakat qilsang, hali köp narsalarga erişa olasan. 7 yoşda maktabga borsang, bilim olişing oson böladi. Mutaxassislar şuni maʼqul körişdi, - deya bolani ovutib qöyişganida, yaxşi bölardi. Öz zurriyodiga ögit bermoq uçun ota yoki ona biror soha böyiça mutaxassislikka ega bölişi şart emas. Ular ota-onalik faqat huquq emas, majburiyat ham ekanligini içiçlaridan his qila bilişlari lozim. Xalqimizda şunday maqol bor:
Davlatlining bolasi
Ön beşida boş bölar,
Davlatsizning bolasi
Qirq beşida yoş bölar.
Bu yerda köpçilik "davlat” sözining boylik, mol-dunyo, mol-mulk maʼnosiga eʼtibor qaratib, maqoldagi "davlatli”ni "katta davlatga, boylikka ega bölgan” şaxs sifatida talqin qiladi. Lekin ota-onaning moddiy boyligi farzand kamolotida hal qiluvçi manba böla olmasligi barçaga maʼlum. Moddiy boylik maʼnaviy ehtiyoj uçun sarflansagina tarbiya masalasiga ijobiy taʼsir qila oladi. "Davlatli” sözining köçma maʼnosi: "Maʼnaviy boylik”, eskirgan maʼnosi esa "Har işga qudrati yetadigan”.
Maqollar qadim ajdodlarimizdan meros ekanligini, mazkur janrda taʼsirçanlikka erişiş uçun sözlar köpinça köçma maʼnoda işlatilişini hisobga olsak, maqoldagi "davlatli”ni maʼnaviyati boy, har qanday ezgu işlarga qodir şaxs sifatida şarhlaymiz. Biroq ota-onalar ham bularni anglasalar, farzandlarini tarbiyalaşda özlarining ham öqib-örganişlari zarurligini bilsalar, qanday yaxşi bölar edi.
Men 5-sinfda "Uç oğa-ini botirlar” ertagini ötar ekanman, muqaddimadagi ikkita jumlaga öquvçilarning diqqatlarini jalb qilaman: "Bor ekan-da, yöq ekan, bir zamonda bir kişi bölgan ekan. Boy ham, kambağal ham emas ekan”. "Boy ham, kambağal ham emas”- yaʼni örtahol şaxs –xalqimizning ideali bölib kelganligini, kambağallik işyoqmaslikning, meʼyoridan ortiq boylik esa-nafsga qullikning nişonasi ekanligini uqdiraman.
Otaning öz öğillariga: "Öğillarim, men boy emasman, mendan qolgan davlat sizlarning maişatingiz uçun kifoya qilmaydi...” jumlalari bilan boşlanadigan vasiyatini butun sinf öquvçilarining yod olişlariga erişişga harakat qilaman. Şunda öquvçilar otaning ham, farzandning ham bir-birlari oldida majburiyatlari bor ekanligini anglaşlari mumkin böladi.
Öquvçilarni töğri va xulosali fikr yuritişga örgatiş maqsadida bir kuni sinfga ikki tuvakda gul olib kirdim. Biri-hajmi kiçikroq, tabiiy gul, ikkinçisi katta, çiroyli, lekin sunʼiy gul.
- Turmuşimizda gullarning qay biri muhim ekanligini ayting. Faqat fikringiz asosli bölsin,- deb topşiriq berdim öquvçilarga.
Köp öquvçilar tabiiy gulni turmuşimizda muhim, deb bilişdi. Çunki tabiiy gul havoni tozalaydi. Men öquvçilarning fikrlarini tinglab, umumlaştirdim va öz xulosamni aytdim:
-Bizning hayotimizda ikkala gul ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tabiiy gul-havoni tozalaydi. Kiçkinagina jussasi bilan yaşaş uçun kuraşayapdi. Taşqarida qiş. Göyo butun olam uyquga ketgandek. Mana şunday paytda u xonada yam-yaşil bölib, hayot davom etayotganligini anglatib turibdi. Demak, u bizning irodamizni mustahkamlaydi, umrning qadriga yetişga undaydi. Sunʼiy gul esa inson qöli mehnati mahsuli. U juda körkam, xonaga joziba bağişlayapdi. Demak, u bizni ijodkorlikka undaydi. Gözallikni sevişga örgatadi. Gözallikni sevuvçi kişi yovuzlik tuşunçasidan yiroqlaşadi. Demak, insonlar qalbida ezgulik uyğota oladi.
Suhbatim orqali öquvçilarning teranroq fikrlaşiga intildim. Har qanday fikrda dalil va isbotlar muhim ekanligini bilişlarini istadim.
Bolalarni teran fikrlaşga örgatişda ota-onaning ham örni katta. Maʼrifatparvar bobomiz Abdurauf Fitrat: "Har bir bola gödakligidan onasining tarbiyasiga mahkum, binobarin, biz dastlabki tarbiyani öz onamizdan olamiz. Şu sababli onalarimiz bilimli bölsinlar” degan edilar. Darhaqiqat, farzand tarbiyasida onalarning örni ulkan.
Xulosa şuki, bolaning teran fikrli, keng dunyoqaraşli bölib kamolga yetişida oila va taʼlim muassasasining masʼulligi tengdir. Tarbiya masalasida boy berilgan imkoniyatlar örnini keçiktirib töğrilaş aslo mumkin emas. Farzandlarimizning "Qirq beşida yoş bölib”, jamiyatda öz örinlarini topa olmasliklaridan Ollohning özi asrasin!
Mohira RAHIMOVA,
62-maktab öqituvçisi.
(Foto - http://www.uza.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶