Navoiyni anglaş sari…
Ijtimoiy tarmoqlarda bir xabar öqib qoldim. Unda aytişiça, maktabgaça taʼlim taşkilotida Alişer Navoiy bobomizning suratini çiziş böyiça katta tarbiyalanuvçilari bilan maşğulot ötkazilgan ekan. Maşğulotxonaga Navoiyning bir neça nafar rassomlar tomonidan çizilgan suratlari qöyilgan va bolajonlarga şular asosida mustaqil ravişda surat çiziş topşirilgan.
Oçiğini aytsam, bolajonlar çizgan suratlarni tomoşa qilib, şu murğak norasidalarning könglida ham uluğ şoirga hurmat-ehtirom tuyğulari uyğonganini his qilganday böldim, özimda yöq quvondim. Navoiy dahosini anglaşga bölgan intilişlari kun kelib ularning könglida uluğ bobokaloniga munosib bölişdek ezgu niyatlar uyğonişiga asos bölsa, ajab emas.
Mana, oradan şunça vaqt ötsa hamki, Alişer Navoiy yaratgan eski özbek, fors tillaridagi asarlar barça turkiy xalqlar uçun, dunyo xalqlari uçun bebaho maʼnaviy xazina sifatida örganilmoqda. Har satri odamliylikdan, odob-axloq, tarbiya, ilmni qadrlaş, örganişga daʼvat etiş, töğrisözlik, halollik, vafo-sadoqat, döstlik kabi yuksak insoniy fazilatlardan saboq beruvçi turli janrlardagi asarlari sevib mutolaa qilinmoqda, maʼnaviy oziq bermoqda. Özining:
Odami ersang, demagil odami,
Onikim, yöq xalq ğamidin ğami
deya yozganiday, Alişer Navoiy sermahsul ijodkor bölibgina qolmay davlat arbobi sifatida ham el-yurt ğamida yaşadi, xalq dardini öz dardi deb bildi, yurti tinç, farovon bölmoği uçun kuraşdi. Öz davrida ilm-fan rivoji uçun fidoyilik qildi, qançadan-qança yoş şoirlar, tarixçilar, rassomlar, tabiblar ilm ahllariga rahnamolik qildi, el maʼmurligi uçun kuraşdi.
Şu boisdan ham Navoiy adabiy merosini, hayotiy faoliyatini örganişga ulkan eʼtibor qaratilmoqda. Har yili uluğ adib dunyoga kelgan kun munosabati bilan respublikamiz böylab Navoiyxonlik keçalari maʼnaviy-maʼrifiy tadbirlar taşkil etiladi. Biroq benazir isteʼdod sohibining tabobatga doir asarlariga, faoliyatiga unçalik köp eʼtibor berilmaydi.
Maʼlumki şarq tabobati juda qadimiy tarixga ega. Şu boradagi bilimlarni umumlaştirib, öz tajribalari bilan boyitib, yangi bosqiçga olib çiqqan Abu Ali Ibn Sino kasalliklar belgilari va ularga davo çoralarini, tavsiyalarini nazm uslubida ham bayon qilgan.
XV asrda va XVI asrning birinçi yarmida xalq tabobati juda yaxşi rivojlangan va öşa davr tabiblari tibbiy asarlarini nazmda ifodalaşda ham samarali harakatlar olib borişgan.
Öşa davrda madrasalarda diniy va dunyoviy ilmlar qatori tabobatdan ham saboq berilgan. Tabobatdan Ibn Sinoning «Tib qonunlari» asari çuqur örganilgan, hududlardagi dorivor giyohlar bilan talabalar taniştirilib, ular yordamida davolaş yöllari haqida maʼlumot berilgan.
Bu doği topmagunça hazmi komil,
Badanni qilma ortiq yukka homil,
yoki
Sihat tilasang, köp yema,
Izzat tilasang, köp dema kabi.
Alişer Navoiyning satrlarini öqigan kişi uni öz zamonasining ilmli, ilğor fikrli arbobi sifatida tabobatdan ham juda yaxşi xabardor bölganligini yaxşi anglaydi. Biroq bu borada çuqurroq izlansangiz – alloma bobomizning nainki xalq tabobatidan xabardorligi balki, köpgina taniqli tabiblarning voyaga yetişida beşik bölgan Doruşşifo (Davolaş uyi)ni taşkil etganligi, öşa davrda köpgina mohir tabiblarni şu yerga töplab, xalqning salomatligi uçun birgalikda, hamjihatlikda faoliyat yuritişiga, öz ustlarida işlaşiga ham ğamxörlik qilganligini anglaysiz. U:
Va likin tibbu hikmat ham erur xöb,
Ki sihhatdur kişi jismida matlub,
yoki
Agar hikmatqa bölsa iltifoting,
Ki bölsun Nuh umriga hayoting, deya
köz öngimizda tabobatning haqiqiy tarğibotçisi sifatida ham gavdalanadi. Uning fikriça, kişi hamişa soğu salomat bölişi uçun avvalo öz mijozini bilişi, uni möʼtadil tutişi lozim. Mijozning buzilişi kasallikni keltirib çiqarişini şunday taʼriflaydi:
Sarsaba erur hamişa bu gulşanda sarvdek,
Ozodayeki, bölsa mijozida eʼtidol.
Va yana töğri, meʼyorida ovqatlanişni biliş zarurati ham uqtiriladi:
Nekim bölsa, muzir bölğil harosan,
Ki bölğay taʼbingga muşkullar oson
yoki
Nekim bölsa mijozingga guvoro,
Anga köp mayl qilma oşkoro deydi.
Xullas, uluğ şoir va alloma bobomizning tabobat va salomatilkka doir har bir satridan özimizning soğlom va baxtiyor yaşaşimiz uçun zarur bölgan behisob yöl-yöriqlarni, tavsiyalarni olişimiz mumkin.
Özbek klassik adabiyotining yirik vakili, benazir klassik şoir Alişer Navoiyning tabobatga doir nazmiy uslubdagi asarlarini öqisangiz huddi davlatimizning xalq salomatligini yaxşilaş uçun olib borayotgan soğlom yaşaş, jismoniy faollik tarğibotiga hamohang ekanligini anglaysiz.
Alişer Navoiy asarlarining asrlar oşa öz ahamiyatini yöqotmay kelayotganining boisi ham şundadir, ehtimol.
Oygul RAJABOVA.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶