Kredit şartnomalaridan kelib çiqadigan majburiyatlar
Kredit şartnomasidan kelib çiqadigan majburiyatlar ijrosini taʼminlaş usuli hisoblangan kafillik, garov şartnomadagi va kafolatdagi taraflar hamda uçinçi şaxslar örtasidagi huquqiy munosabatlar Özbekiston Pespublikasi Fuqarolik kodeksi, «Garov töğrisida»gi, «Garov reyestri töğrisida»gi, «Ipoteka töğrisida»gi Özbekiston Pespublikasining qonunlari, banklar va bank faoliyati töğrisidagi qonun hujjatlari, şuningdek Özbekiston Pespublikasining boşqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.
Kredit taşkilotining qarz oluvçiga kredit summasini beriş (hisobvaraqqa ötkaziş) böyiça real şartnomaviy majburiyatlari şartnoma tuzilgan paytdan boşlab, qarz oluvçining foizlarni tölaş, kreditni qaytariş böyiça şartnomaviy majburiyatlari esa, agar taraflar kelişuvida boşqaça tartib belgilangan bölmasa, kredit summasi real olingan paytdan boşlab vujudga keladi.
Şu munosabat bilan sudlar kredit taşkilotlari va qarz oluvçilarning taraflarni kredit şartnomasini bajarişga majburlaş töğrisidagi daʼvolarini körişda taraflarning tuzilgan uşbu şartnoma böyiça huquq va majburiyatlari vujudga kelgan paytni inobatga olişlari lozim.
-Kredit şartnomasi sud tartibida taraflardan birining talabi bilan boşqa taraf tomonidan şartnoma şartlari jiddiy ravişda buzilganda yoki vaziyat jiddiy özgarganda, şuningdek qonun yoki şartnomada nazarda tutilgan boşqa hollarda özgartirilişi yoki bekor qilinişi mumkin.
Sudlar nazarda tutişlari kerakki:
- yuqori foiz stavkalarini belgilaş,
-kreditni qaytariş yoki foiz tölaşni keçiktirganlik uçun jarima qöllaş,
-kredit valyutasi kursining özgarişi kredit özgartirilişi yoki bekor qilinişiga olib keladigan vaziyatning jiddiy özgarişi deb hisoblanişi mumkin emas.
Sudlar kredit summalarini muddatidan oldin undiriş töğrisidagi daʼvolarni körişda kredit şartnomasini muddatidan oldin bekor qiliş töğrisidagi talabning yöqligi kredit summasi va foizlarni muddatidan oldin undiriş haqidagi talablarni qanoatlantirişni rad etiş uçun asos hisoblanmasligini eʼtiborga olişlari lozim.
Kreditdan foydalanganlik uçun foizlar, kredit taşkiloti tomonidan qarz oluvçi (qarzdor) bankning pul mablağlaridan amalda foydalangan butun davri uçun, hatto aktiv (kredit/qarz) östirmaslik maqomiga ötkazilgan taqdirda ham, pul majburiyatlarini keçiktiriş davrini qöşgan holda hisoblanişi mumkin.
Majburiyatning bajarilişini taʼminlaş töğrisidagi kelişuvning haqiqiy emasligi asosiy majburiyatning haqiqiy emasligiga olib kelmaydi.
Asosiy majburiyatning haqiqiy emasligi uning bajarilişini taʼminlaydigan majburiyatning haqiqiy emasligiga olib keladi.
FKning 114-moddasi ikkinçi qismiga köra qarz (kredit) şartnomasining haqiqiy emasligi oqibatlarini qöllaşda sudlar qarz mablağlaridan foydalangan taraf kreditordan olgan mablağlarini qaytarişi, şuningdek ulardan foydalangan hamma davri uçun FKning 327-moddasiga muvofiq foizlar tölaşi lozim ekanligini hisobga olişlari kerak.
Kredit şartnomasida taraflar tomonidan kreditni qaytarişni keçiktirganlik (kredit majburiyatini buzganlik) uçun yuqori foiz turi sifatida belgilangan javobgarlik uzluksiz joriy sanktsiya hisoblanadi.
Sudlar inobatga olişlari lozimki, kredit majburiyatlarining ijrosi keçiktirilgan davr uçun neustoyka penya va jarima şaklida yoki majburiyatlarning bajarilişini öz vaqtida taʼminlamaganlik uçun oşirilgan foizlar belgilanişidan farqli ölaroq, kredit şartnomasida mazkur şartnoma böyiça majburiyatlarning bajarilişi muddati kredit taşkiloti tomonidan uzaytirilgan taqdirda kreditdan foydalanganlik uçun foiz ustamasining oşirilişi nazarda tutilişi mumkin.
Kredit şartnomasi böyiça asosiy qarzni yoki asosiy qarzning bir qismini qaytariş muddati uzaytirilgan davrdagi bank foizlari ustamasining oşirilişi qarzdor tomonidan majburiyatlarni öz vaqtida bajarmaganlik uçun tölanadigan neustoyka yoki oşirilgan foizlar şaklidagi javobgarlik bölmay, sudlar tomonidan unga kredit mablağlaridan foydalanganlik uçun şartnomaviy tölov şakli sifatida qaralişi lozim.
Muqaddam keçiktirilgan majburiyatlarni öz vaqtida bajarmaganlik uçun, majburiyatlarning bajarilişi uzaytirilgan qismi ijrosi keçiktirilganligi uçun javobgarlik çoralari sudlar tomonidan kredit şartnomasida belgilangan şartlar böyiça qöllaniladi. Agar kredit şartnomasida majburiyatlarni öz vaqtida bajarmaganlik uçun javobgarlik çoralari körsatilmagan bölsa, kredit taşkilotlari FKning 736-moddasi birinçi qismiga muvofiq javobgarlik çoralarini qöllaşni talab qilişga haqlidir.
Ş.Abdijemilova,
Nukus tumanlararo iqtisodiy sudi sudyasi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶