Kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan majburiyatlar

Kredit shartnomasidan kelib chiqadigan majburiyatlar ijrosini taʼminlash usuli hisoblangan kafillik, garov shartnomadagi va kafolatdagi taraflar hamda uchinchi shaxslar oʻrtasidagi huquqiy munosabatlar    Oʻzbekiston Pespublikasi Fuqarolik kodeksi, «Garov toʻgʻrisida»gi, «Garov reyestri toʻgʻrisida»gi, «Ipoteka toʻgʻrisida»gi Oʻzbekiston Pespublikasining qonunlari, banklar va bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari, shuningdek Oʻzbekiston Pespublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.
Kredit tashkilotining qarz oluvchiga kredit summasini berish (hisobvaraqqa oʻtkazish) boʻyicha real shartnomaviy majburiyatlari shartnoma tuzilgan paytdan boshlab, qarz oluvchining foizlarni toʻlash, kreditni qaytarish boʻyicha shartnomaviy majburiyatlari esa, agar taraflar kelishuvida boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, kredit summasi real olingan paytdan boshlab vujudga keladi.
Shu munosabat bilan sudlar kredit tashkilotlari va qarz oluvchilarning taraflarni kredit shartnomasini bajarishga majburlash toʻgʻrisidagi daʼvolarini koʻrishda taraflarning tuzilgan ushbu shartnoma boʻyicha huquq va majburiyatlari vujudga kelgan paytni inobatga olishlari lozim.
-Kredit shartnomasi sud tartibida taraflardan birining talabi bilan boshqa taraf tomonidan shartnoma shartlari jiddiy ravishda buzilganda yoki vaziyat jiddiy oʻzgarganda, shuningdek qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa hollarda oʻzgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin.
Sudlar nazarda tutishlari kerakki:
- yuqori foiz stavkalarini belgilash,
-kreditni qaytarish yoki foiz toʻlashni kechiktirganlik uchun jarima qoʻllash,
-kredit valyutasi kursining oʻzgarishi kredit oʻzgartirilishi yoki bekor qilinishiga olib keladigan vaziyatning jiddiy oʻzgarishi deb hisoblanishi mumkin emas.
Sudlar kredit summalarini muddatidan oldin undirish toʻgʻrisidagi daʼvolarni koʻrishda kredit shartnomasini muddatidan oldin bekor qilish toʻgʻrisidagi talabning yoʻqligi kredit summasi va foizlarni muddatidan oldin undirish haqidagi talablarni qanoatlantirishni rad etish uchun asos hisoblanmasligini eʼtiborga olishlari lozim.
Kreditdan foydalanganlik uchun foizlar, kredit tashkiloti tomonidan qarz oluvchi (qarzdor) bankning pul mablagʻlaridan amalda foydalangan butun davri uchun, hatto aktiv (kredit/qarz) oʻstirmaslik maqomiga oʻtkazilgan taqdirda ham, pul majburiyatlarini kechiktirish davrini qoʻshgan holda hisoblanishi mumkin.
Majburiyatning bajarilishini taʼminlash toʻgʻrisidagi kelishuvning haqiqiy emasligi asosiy majburiyatning haqiqiy emasligiga olib kelmaydi.
Asosiy majburiyatning haqiqiy emasligi uning bajarilishini taʼminlaydigan majburiyatning haqiqiy emasligiga olib keladi.
FKning 114-moddasi ikkinchi qismiga koʻra qarz (kredit) shartnomasining haqiqiy emasligi oqibatlarini qoʻllashda sudlar qarz mablagʻlaridan foydalangan taraf kreditordan olgan mablagʻlarini qaytarishi, shuningdek ulardan foydalangan hamma davri uchun FKning        327-moddasiga muvofiq foizlar toʻlashi lozim ekanligini hisobga olishlari kerak.
Kredit shartnomasida taraflar tomonidan kreditni qaytarishni kechiktirganlik (kredit majburiyatini buzganlik) uchun yuqori foiz turi sifatida belgilangan javobgarlik uzluksiz joriy sanktsiya hisoblanadi.
Sudlar inobatga olishlari lozimki, kredit majburiyatlarining ijrosi kechiktirilgan davr uchun neustoyka penya va jarima shaklida yoki majburiyatlarning bajarilishini oʻz vaqtida taʼminlamaganlik uchun oshirilgan foizlar belgilanishidan farqli oʻlaroq, kredit shartnomasida mazkur shartnoma boʻyicha majburiyatlarning bajarilishi muddati kredit tashkiloti tomonidan uzaytirilgan taqdirda kreditdan foydalanganlik uchun foiz ustamasining oshirilishi nazarda tutilishi mumkin.
Kredit shartnomasi boʻyicha asosiy qarzni yoki asosiy qarzning bir qismini qaytarish muddati uzaytirilgan davrdagi bank foizlari ustamasining oshirilishi qarzdor tomonidan majburiyatlarni oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun toʻlanadigan neustoyka yoki oshirilgan foizlar shaklidagi javobgarlik boʻlmay, sudlar tomonidan unga kredit mablagʻlaridan foydalanganlik uchun shartnomaviy toʻlov shakli sifatida qaralishi lozim.

Muqaddam kechiktirilgan majburiyatlarni oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun, majburiyatlarning bajarilishi uzaytirilgan qismi ijrosi kechiktirilganligi uchun javobgarlik choralari sudlar tomonidan kredit shartnomasida belgilangan shartlar boʻyicha qoʻllaniladi. Agar kredit shartnomasida majburiyatlarni oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun javobgarlik choralari koʻrsatilmagan boʻlsa, kredit tashkilotlari FKning 736-moddasi birinchi qismiga muvofiq javobgarlik choralarini qoʻllashni talab qilishga haqlidir.

Sh.Abdijemilova,
Nukus tumanlararo iqtisodiy sudi sudyasi.