Tuproqning kelib chiqishi va xususiyatlari haqida bilasizmi?

Yer sayyorasi taxminan 3,5 milliard yil avval paydo boʻlgan. Tuproq qanday paydo boʻlgani haqida turli fikrlar mavjud. Dekart hamda Kant Laplas gipotezalariga asoslansak, tuproq mayda zarrachalar va changlarning yigʻilishi natijasida vujudga kelgan. Yer sayyorasida tuproqlarning shakllanishi atrof-muhit va organik dunyo – yaʼni oʻsimliklar hamda hayvonot olamining paydo boʻlishi bilan uzviy bogʻlangan.

Sayyoramizning geologik rivojlanish bosqichlarida iqlim bilan bir qatorda organik dunyo va tuproqlar ham oʻzgarib borgan. Agar siz turli hududlardagi tuproq namunalarini maxsus adabiyotlarda berilgan rasmlar bilan taqqoslab koʻrsangiz, turli mintaqalarda hatto bir xil tabiiy sharoitga ega joylarda turlicha tus va tarkibga ega tuproqlarni koʻrishingiz mumkin. Qizigʻi shundaki, bir xil iqlim va relefga ega joylarda ham turli koʻrinishdagi tuproqlar tarqalgan. Bunga asosiy sabab – insonlarning xoʻjalik faoliyatidir. Ilm va texnika bilan qurollangan inson juda qisqa vaqt ichida tuproqni tubdan oʻzgartirib yubora oladi.

Tuproqni turlarga ajratishda tabiiy holda hosil boʻlgan tuproq alohida, inson faoliyati natijasida oʻzgargan tuproq esa alohida koʻrib chiqiladi. Oʻzbekiston qonunchiligida belgilanganidek, yerdan oqilona foydalanish va uni muhofaza qilish – xalqimiz hayoti, farovonligi hamda mamlakat taraqqiyoti uchun asosiy omil hisoblanadi.

Togʻ jinslarining nurashi va ona jinslarning hosil boʻlishi jarayonida tuproqda xlorli, sulfatli, karbonatli va magniyli tuzlar toʻplanadi. Ulardan suvda tez eruvchi moddalar tuproqning pastki qatlamlariga yoki pastqam joylarga yuvilib ketadi. Erimaydigan tuzlar esa tuproqda birikma holda saqlanib qoladi. Quruq iqlim sharoitida tez eruvchi tuzlar kapillyarlar orqali yer osti qatlamlaridan yer yuziga harakatlansa, koʻp yogʻinli, nam iqlim sharoitida esa pastga tomon harakat qiladi. Shuning uchun ham quruq iqlimli hududlarda shoʻr tuproqlar keng tarqalgan boʻladi.

Tuproqning tarkibi, asosan, uch qismdan iborat boʻlib, ular bir-biri bilan uzviy bogʻlangan. Birinchisi — ona jins boʻlib, har bir hududga xos boʻlgan togʻ jinslaridan iborat. Bu jinslar tuproqning asosiy fizik-kimyoviy xususiyatlarini belgilaydi. Ikkinchisi — organik moddalardir. Ular oʻsimlik va hayvon qoldiqlari, mikroorganizmlar, tuproqda yashovchi hasharotlar hamda chirindidan tashkil topib, tuproqning unumdorligini oshiradi va biologik faolligini taʼminlaydi. Uchinchisi — tuproq eritmasi boʻlib, oʻsimliklar uchun zarur boʻlgan elementlar va moddalarning erigan holdagi shaklida yer qatlamida mavjud boʻladi. Bu eritma oʻsimliklarni ozuqa moddalari bilan taʼminlab, ularning oʻsishiga xizmat qiladi. Shu uch omil tuproqning asosiy tarkibiy qismlari hisoblanadi.

Oʻrta Osiyoda turli xil tuproq turlari keng tarqalgan boʻlib, ular tabiiy-iqlim sharoiti va relefga qarab farq qiladi. Xususan, choʻl tuproqlari – sur tusli qoʻngʻir tuproqlar, taqir va taqirli tuproqlar, choʻllarning qumli tuproqlari hamda oʻtloq-allyuvial tuproqlardan iborat. Shuningdek, mintaqada boʻz tuproqlar, togʻ-oʻrmon-dasht tuproqlari va baland togʻ tuproqlari ham uchraydi.

Tuproqlar turlicha fizik va kimyoviy oʻzgarishlarga uchraydi. Masalan, suv eroziyasi — oqar suvlar taʼsirida tuproqning yuvilishi va yemirilishi jarayoni hisoblanadi. Shu bilan birga, voha tuproqlari choʻl va chala choʻl hududlarda sunʼiy sugʻorish yoʻli bilan dehqonchilikka yaroqli qilib chiqilgan unumdor yerlardir.

Shamol taʼsiridagi yer yuzasida sodir boʻladigan jarayon esa deflyatsiya deb ataladi. Bu atama lotincha deflyato — oʻchirish soʻzidan olingan boʻlib, shamol eroziyasi natijasida tuproq zarrachalarining koʻchishi va yuza qatlamining yoʻqolishini anglatadi.

Tuproq hosil boʻlishidagi asosiy omillardan biri — ona jinsdir. U tuproqning asosiy fizik-kimyoviy xususiyatlarini belgilaydigan asosiy togʻ jinsi hisoblanadi. Taqir yer esa pastqamliklarda hosil boʻlgan, yuzasi qatqaloqlashgan, koʻpincha shoʻrlangan va oʻziga xos namlik xususiyatiga ega yerlarni anglatadi.

Umuman olganda, tuproq — unumdorlik xususiyatiga ega boʻlgan, murakkab tarkibli tabiiy hosila boʻlib, u inson hayoti va xoʻjalik faoliyati uchun beqiyos ahamiyatga ega.

Nazokat Abdullayeva, 16-sonli umumtaʼlim maktabning geografiya fani oʻqituvchisi.