KÖZGU XIPA TOPTMASIN!
Asrlar davomida millatlar, xalqlar örtasida maʼnaviy köprik vazifasini ötaguvçi til – insoniyat uçun dunyoni anglaş, tuşuniş vositasi hamdir. Demak, har qanday tilning jozibadorligi, qadr-qimmati öşa tilda sözlaşuvçi xalqlarning öz ona tiliga eʼtibori, madaniyatli tarzda yondaşuviga boğliq.
Özbekiston Qahramoni, Özbekiston xalq şoiri, Alloh rahmat qilsin, Erkin Vohidov özining “Söz latofati” asarida özbek tilining öziga xos jozibasi, sinonimlarga boyligi haqida faxr bilan söz yuritarkan, birgina “rang” sözi tilimizda 31 xil maʼno anglatişini birma-bir dalillab bergan edilar. Men har gal otaşin şoirning uşbu asarini varaqlaganimda beixtiyor könglimdan: “Tilimizning bu jozibadorligini qay darajada his etayotirmiz?” degan savol keçadi.
Haqiqatdan ham tilimizga eʼtiborlimizmi? Asrlar davomida millatlararo döstlik, qon-qarindoşlik aloqalarini boğlaşda benazir vosita hisoblangan özbek tilining qadr-qimmatini qançalik his etayotirmiz?
Taʼlim muassasalarida, baʼzan tumanimiz ijodkorlari iştirokidagi adabiy davralarda bir holatni kuzataman: öquvçi-yoşlar bilib-bilmay, hatto maʼnolarini anglab yetmay inglizça, rusça sözlarni tilimizga qöşib-çatib gapirişadi. Ayrim ijodkor yoşlar orasida ham şunga öxşaş holatlar kuzatiladi. Katta yoşdagilar esa köproq rusça sözlar bilan öz nutqlarini “bezab” gapirişni odat qilişgan.
Yaqinda kollejlardan birida ötkazilgan yiğilişda özim guvoh bölgan bir voqea yodimga tuşdi: bir öquvçi qoğozga katta harflar bilan “Men seni Love” deb yozib, orqasidagi qizga körsatdi. Tabiiyki, qiz uyaldi, tadbir oxirigaça boşini kötarmadi. Men asta öşa öquvçi yigitning yoniga bordim. Öşa qoğozni söradim. Yigit uyaliş örniga: “men notöğri iş qilganim yöq”, dedi yuzimga tik boqib.
Men unga qoğozdagi yozuvning qançalik notöğriligini, ikki millat tiliga madaniyatsizlarça munosabati haqida tuşuntirdim. Şunda öquvçi yigitning boşi egildi.
Aytmoqçimanki, baʼzi öquv muassasalarida xorijiy tillarni öqitiş nihoyatda sust. Agar bu boradagi işlar bugungi davr talablari darajasida bölganida edi, yoşlarimiz kökragiga turli ibosiz sözlar yozib qöyilgan futbolka va köylaklarni köz-köz qilib kiyib yurişmas, ona tilimizga xorijiy sözlarni qoriştirib muomala qilişmas edi.
Xalqimizda şunday hikmat bor: “Tilga eʼtibor – elga eʼtibor”, deydilar. Demak, bizning el-yurtga, xalqimizga mehr-muhabbatimiz – tilimizga qay darajada eʼtiborimiz, muomala madaniyatimizga, bu boradagi bilimimizga boğliq. Şunday deymiz-u, baʼzan idora-taşkilotlar, nufuzli firmalar, dökonlar, gözallik salonlari peştoqlaridagi reklamalar, joy nomlariga közimiz tuşib, könglimiz xijil tortadi. Eʼtibor bering: “Moxira go’zallik saloni” (aslida “Mohira” tarzida yozilişi kerak), “Gijduvonça şaşlik” (asli “Ğijduvonça kabob” emasmi?). Ayrim oşxonalar oldidagi reklama afişalarida şörva – “şurpa”, çuçvara – “pelmen” tarzida ğij-ğij imlo xatolar bilan yozib qöyiladi. Quriliş mollari bilan savdo qiluvçi “Nur” savdo majmuasida şunday xabarnomani köriş mumkin: “Gipskarton... optom baxada” yoki yana bir bino peştoqiga “Maloxat töy leboslari” tarzida imlo xatolari bilan yozilgan bölsa, şunday bir atama esa “Nevesta” töy liboslari saloni” deb yarmi özbekça, yarmi rus tilida yozilganiga nima deysiz?
Maktablarda, kollejlarda öquvçi-yoşlar, hatto kimligini ham anglab bölmaydigan qandaydir olimlarning fikrlari bitilgan şiorlarga közimiz tuşadi. Masalan, tibbiyot haqida, döstlik va tinçlik haqida, taʼlim va madaniyat, maʼnaviyat haqidagi allaqanday nemis, ingliz, rus yoki frantsuz, italyan olimlari bildirgan fikrlar. Axir aynan şu sohalarda dunyo tsivilizatsiyasiga juda katta hissa qöşgan buyuk olim-u ulamolar özbek millatiga mansub emasmi? Nega yoşlarimiz tahsil olayotgan ilm maskanlarini Beruniy, Xorazmiy, Ibn Sino, Moturudiy, Navoiy, Bobur kabi bobolarimizning dunyo xalqlarining tillarida doston bölgan fikrlari, ögit va nasihatlari bilan bezab taşlamaymiz? Tilimizning serjiloligini, jozibasi-yu qudratini, oddiygina qilib aytganda, özimizga, el-yurtimizga eʼtibor va muhabbatimiz bilan ifoda etiş şunçalik qiyinmi? Qiyin emas, azizlar, faqat hafsala qilmaymiz bunga.
Özbek tili – Özbekistonda davlat maqomiga ega aloqa vositasi. Özbek tili – millatimiz, xalqimiz hayotining közgusi. U bizning yoruğ yuzimiz, körar közimiz. Agar oddiygina atamalar, joy nomlarining yozilişida xatolar qilsak, nutqimizda özga millat tiliga ham, öz tilimizga ham eʼtiborsizlik bilan aralaş-quralaş (balki yasama “til”dir) sözlar bilan muomala qilsak – bu avvalo, öta xunuk iş, qolaversa, bilimsizlik va maʼnaviyatsizlikdir.
Bas, şunday ekan, millatimiz, xalqimiz közgusi, maʼnaviyatimiz körki – ona tilimizning sofligi, jozibasi va gözalligi xira tortmasin!
Pobiya YÖLDOŞEVA.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶