HALOL NIMA-Yu, HAROM NIMA?
Bismillahir rohmanir rohiym!
Islomda musulmon inson uçun halol va haromning farqini ajrata bilişi öta zaruriy farz amal hisoblanadi. Ilm örganişning özi bir farz bölganligi bois, halol va haromni ajrata biliş har bir musulmon va muslima uçun şart. Bu masalada fiqh böyiça yetuk olim-ulamolarimiz mukammal ilmiy işlar yozişgan, yozişmoqda.
Muqaddas Qurʼoni Karimda boşqa masalalar kabi bu masala ham batafsil bayon qilib berilgan bölib, biron narsaning halol (muboh)ligi yoki haromlik hukmi faqat oyat va hadis bilan sobit böladi.
“Halol” – sözi luğatda tugunni yeçiş degan maʼnoni beradi. Şariat ahkomlarida esa haromlik tuguni yeçilib, haromlik sifati qolmagan narsalarga “halol” deb aytiladi. Çunki harom narsada foydalanişimizni man qiluvçi tuguni böladi, halol narsada esa şu tugun bölmaydi.
Payğambarimiz (s.a.v.) aytadilar: – “Albatta, halol oçiq-oydindir. Albatta, harom oçiq-oydindir. Va ikkovlari orasida şubhali narsalar bordir. U (şubhali) narsalarni odamlarning köplari bilmaslar. Bas, kim şubhadan saqlansa, dini va obrösi uçun poklangan böladi. Kim şubhalarga tuşsa, haromga tuşadi. Bu xuddi qöriqxona atrofida (hayvon) boqqan çöponga öxşaydi. Undan ötlab qöyişi turgan gap.
Ogoh bölinglar! Albatta, Allohning qöriqxonasi Uning harom qilganlaridir. Ogoh bölinglar! Albatta, jasadda bir parça göşt bordir. Qaçon u solih bölsa, jasadning hammasi solih bölur. Qaçon u buzuq bölsa, jasadning hammasi buzuq bölur. Ogoh bölinglar! Öşa – qalbdir”. (Nöʼmon ibn Başir (r.a.)dan rivoyat qilingan hadis).
Harom – şariatda uni tark qiliş uzil-kesil talab etilgan narsalardir. Tark qiliş talabi uzil-kesil va lozim ekanligi feʼlning moddasiga qarab bilinadi. Yaʼni, “harom” degan lafz oçiq-oydin bayon qilinişi yoki “halol emas” degan maʼno kelib çiqişi ham mumkin. Alloh taolo Baqara surasida bunday marhamat qiladi: “...Alloh savdoni halol qilgan, riboni esa harom qilgan”. (275-oyat mazmuni). Bu yerda harom sözi oçiq-oydin işlatilayotganligi sababli riboning haromligini lafzning özidan bilib olsak ham böladi.
Şuningdek, haromdan qaytarişning ifodasi – naxyi – qaytariş maʼnosidagi feʼl bilan kelişi ham mumkin va ana şu qaytarişda uşbu hukmning uzil-kesil bajarilişi lozim ekanligini bildiruvçi işora ham böladi. Masalan, Alloh taolo Iso surasining 32-oyatida möʼmin-musulmonlarni zinodan qaytariş uçun bunday deb hukm qilgan: – “Va zinoga yaqinlaşmanglar”. Yaqinlaşiş mumkin bölmagan narsaning özi undanda oğirroq böladi. “Zino qilmanglar” degan qaytariqdan köra, “Zinoga yaqinlaşmanglar” degan hukm juda qattiq hukmdir.
ikki qismga bölinadi. Yaʼni, özi harom narsa va boşqa narsaning sababidan harom bölgan narsa. Özi harom narsani şariat avval-boşdan harom qilgan. Şu sababli heç qanday şartsiz, izohsiz u harom hisoblanadi. Masalan: zino, öğirlik, tahoratsiz namoz öqiş, ölimtik göştini yeyiş, öziga mahram böliş huquqidagi ayolni nikohiga oliş, aroq va boşqada mast qiluvçi içimliklar içiş, tönğiz göştini yeyiş, nohaqdan odam öldiriş, odamlarning molini öğirlaş, botil yöllar bilan birovning molini özlaştirib oliş kabi işlar. Bularning heç qanday şarti, muqaddimasi yöq, qayerda bölsa-da – harom. Ular Qurʼonda, hadisda va şarʼiy ahkomlarda avvaldan qatʼiy tarzda eʼlon qilingan. Mabodo mukallif inson uşbu harom narsalardan birontasini bilib-bilmay qilsa, noşarʼiy botil işni qilganligi uçun Alloh oldida gunohkor böladi.
Boşqa narsaning sababidan harom bölgan narsalar aslida şariatda harom bölmagan, ammo keyinçalik bir hayotiy sabab orqali bu narsa haromga aylangan.
Bir odam juda maqbul qilib ibodatlar qilar va namozlarini ham öz vaqtida ado etar edi. Ammo u töğri yöldan adaşadi. Nohaq birovni urib, kiyim-boşini tortib oladi va uşbu kiyimda namoz öqir edi. Yoki birovning uyini zöravonlik va hiyla yöllari bilan tortib olib, öşa uyda namoz öqir edi. Ğosib, yaʼni talovçi ğosib qilingan kiyimda, yoki özi nohaq tortib olgan uyda öqigan namozi şarʼan botil bölmasa-da, farzi ado etilgan bölib, gunoh işga aralaşganligi sababli namozi savobsiz, özi gunohkor böladi.
Harom va nopok narsalar, aslini olganda juda ozdir. Yer yuzidagi halol neʼmatlarni esa sanab adoğiga yetiş muşkul. Şu örinda Siz muhtaram gazetamiz muxlislari uçun halol va harom vajlarning röyxatini birozgina bölsa-da qalamga olib, eʼtiboringizga havola etişni maʼqul kördik:
odam öz birodarini va boşqalarni ham aldamoği harom. Qarz bergan kişiga olgan narsasining muqobilidan yomon narsa berilmaydi. Buzuq va aybli, nuqsonli narsalar oşkora bildirib sotiladi. Ilm va fazilat sohiblaridan boşqa kişilarning qölini öpgan kişi fosiq hisoblanadi. Vaʼda qilingan narsadan qaytmoq – harom. Yetimga iş haqisiz iş qildirmoq – harom. (Iş haqisiz işlatuvçi kişi yetimning ustozi bölsa ham, tuğişgan birodari bölsa ham – harom. Faqat uning onasigina bundan mustasno).
Makruh deb şariat uni tark etişni uzil-kesil va lozim sifatda, yaʼni qatʼiyat bilan talab qilmagan narsalarga aytiladi. Makruhning hukmi şuki, uni qiluvçi kişi jazoga ham tortilmaydi. Ammo malomatga sazovor böladi.
Hanafiylar nazdida makruh ikki xil böladi – makruhi tahrimiy va makruhi tanzihiy.
“Makruhi tahrimiy” – harom makruh. Uning haromdan farqi şuki, haromning qaytariği qatʼiy dalil bilan, Qurʼon oyatlari va Payğambarimiz (s.a.v.)ning sunnatlari bilan qatʼiy sobit bölgan. Makruhi tahrimiy – haromdan köra kuçsizroq, “qilib bölmaydi” deb aytilgan işlar jumlasidandir. Uni qilgan kişi kofir bölmaydi. Aslida hanafiylikda makruhi tahrimiy haromga yaqin narsa deb aytilgan. Buni Abu Hanifa va Abu Yusuf (r.a.)lar aytib ketişgan.
“Makruhi tanzihiy” – şariatda buni tark etiş qatʼiy talab etilmagan narsadir. Masalan, muşuk yoki biron yirtqiç quş tekkan suvdan tahorat olib bölmaydi, kabi sunnati muakkada işlarni tark qiliş kabilar “makruhi tanzihiy” deyilgan. Makruhi tanzihiyni qilgan kişi jazoga tortilmaydi, qilmagan esa gunohkor bölmaydi. Lekin afzalini qilmasdan, past işni qilgan hisoblanadi.
Taklifiy hukmlar beşta bölib, vojib, mandub, harom, makruh va mubohlardan iborat.
Muboh – eʼlon qilingan, ruxsat qilingan degan maʼnoni anglatadi. Fiqh ulamolarining nazdida, şariat mukallif bandaga qiliş yoki qilmaslik ixtiyorini berib qöygan narsa – mubohdir. Mubohni qilganga savob va qilmaganga gunoh ham yöqdir.
Fuqohalarimiz tomonidan atrofliça örganib çiqilib, halol va haromga ajratilgan hayvonlar uç turga bölingan:
- Suv hayvonlari. Hanafiy mazhabiga köra, bunda faqat baliq halol deyilgan. Boşqa mazhablarda esa suv hayvonlarining barçasi halol deyiladi.
- Quruqlikdagi hayvonlar. Bular ham bir neça turga bölinadi: qoni aslida yöq hayvonlar (çigirtka, paşşa, çumoli, asalari, qurt, örgimçak, çayon, kana, suvarak, qönğiz kabilar. Bulardan faqat çigirtka hadisda halol deyilgan. Qolganlari – haromdir), oqadigan qoni yöq hayvonlar (ilon, kaltakesak, eçkemar, siçqon, kalamuş, tipratikan kabilar. Bularning hammasi harom sanaladi) va oqar qoni bor hayvonlar (bulardan tuya, qoramol, qöy, eçki, qötos va ot – halol sifatida qabul qilingan. Xaçir va eşak, çöçqa – haromdir). Parrandalardan esa tirnoqli va çangali bölmaganlari, xonakilaştirilganlari, yaʼni tovuq, ğoz, ördak, tuyaquş, kabutarlar – haloldir.
Yovvoyi yoki xonaki muşuk va itlar – harom. Yirtqiçlarning qoziq tişi borlari va quşlarning tirnoqli, çangali borlari – harom. Yovvoyi buqa, yovvoyi eçki, yovvoyi quyon – halol. Musiça, hubaro – töqaloq, turna, birqozon – halol.
Ayol kişi mol söysa böladi. Ammo islomda bu toifa “ojizalar” jumlasidan bölganligi bois erkak kişining söygani mustahab böladi. Ammo zaruratdan va boşqada uzrli sabablardan bölsa, ayol kişining, garçi u hayz körgan bölsa ham, söyişi islomda halol deyiladi.
Hanafiy mazhabida mol söyganda quyidagi yetti narsa harom deyilgan: erkak hayvonning zakari, moyagi, urğoçi hayvonning jinsiy aʼzosi, hayvondagi bez, hayvondan oqqan qon, öt pufagi, umurtqa orasidagi harom mağiz. Payğambarimiz (s.a.v) uşbu yetti narsaning haromligi sababli ularni yeyişdan biz ummatlarini qaytarganlar.
Biz musulmon birodarlarimizning halol va haromni qisman bölsa-da, farqlaşlariga kömaklaşiş maqsadida uşbu maqolamizda bu masalaga imkon qadar yondaşişga harakat qildik. Alloh taolo barçamizni soğlom va pokiza qalb egalaridan, halol yöl bilan rizqlanadigan bandalaridan qilsin!
Vallohi aʼlam bis savob!
Qodirbergan hoji JUMAMURODOV,
Qoraqalpoğiston Respublikasi xalq öqituvçisi,
mehnat faxriysi, islomşunos.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶