21.11.2026
Til Öz Qq Yozuv Кирилл Lotin
Reklama banneri
Harf ölçami Rang Rasmlar
21.11.2026, 20:00
Maqolalar 👁 1,296

HALOL NIMA-Yu, HAROM NIMA?

HALOL NIMA-Yu, HAROM NIMA?

Bismillahir rohmanir rohiym!

Islomda musulmon inson uçun halol va haromning farqini ajrata bilişi öta zaruriy farz amal hisoblanadi. Ilm örganişning özi bir farz bölganligi bois, halol va haromni ajrata biliş har bir musulmon va muslima uçun şart. Bu masalada fiqh böyiça yetuk olim-ulamolarimiz mukammal ilmiy işlar yozişgan, yozişmoqda.

Muqaddas Qurʼoni Karimda boşqa masalalar kabi bu masala ham batafsil bayon qilib berilgan bölib, biron narsaning halol (muboh)ligi yoki haromlik hukmi faqat oyat va hadis bilan sobit böladi.

“Halol” – sözi luğatda tugunni yeçiş degan maʼnoni beradi. Şariat ahkomlarida esa haromlik tuguni yeçilib, haromlik sifati qolmagan narsalarga “halol” deb aytiladi. Çunki harom narsada foydalanişimizni man qiluvçi tuguni böladi, halol narsada esa şu tugun bölmaydi.

Payğambarimiz (s.a.v.) aytadilar: – “Albatta, halol oçiq-oydindir. Albatta, harom oçiq-oydindir. Va ikkovlari orasida şubhali narsalar bordir. U (şubhali) narsalarni odamlarning köplari bilmaslar. Bas, kim şubhadan saqlansa, dini va obrösi uçun poklangan böladi. Kim şubhalarga tuşsa, haromga tuşadi. Bu xuddi qöriqxona atrofida (hayvon) boqqan çöponga öxşaydi. Undan ötlab qöyişi turgan gap.

Ogoh bölinglar! Albatta, Allohning qöriqxonasi Uning harom qilganlaridir. Ogoh bölinglar! Albatta, jasadda bir parça göşt bordir. Qaçon u solih bölsa, jasadning hammasi solih bölur. Qaçon u buzuq bölsa, jasadning hammasi buzuq bölur. Ogoh bölinglar! Öşa – qalbdir”. (Nöʼmon ibn Başir (r.a.)dan rivoyat qilingan hadis).

Harom – şariatda uni tark qiliş uzil-kesil talab etilgan narsalardir. Tark qiliş talabi uzil-kesil va lozim ekanligi feʼlning moddasiga qarab bilinadi. Yaʼni, “harom” degan lafz oçiq-oydin bayon qilinişi yoki “halol emas” degan maʼno kelib çiqişi ham mumkin. Alloh taolo Baqara surasida bunday marhamat qiladi: “...Alloh savdoni halol qilgan, riboni esa harom qilgan”. (275-oyat mazmuni). Bu yerda harom sözi oçiq-oydin işlatilayotganligi sababli riboning haromligini lafzning özidan bilib olsak ham böladi.

Şuningdek, haromdan qaytarişning ifodasi – naxyi – qaytariş maʼnosidagi feʼl bilan kelişi ham mumkin va ana şu qaytarişda uşbu hukmning uzil-kesil bajarilişi lozim ekanligini bildiruvçi işora ham böladi. Masalan, Alloh taolo Iso surasining 32-oyatida möʼmin-musulmonlarni zinodan qaytariş uçun bunday deb hukm qilgan: – “Va zinoga yaqinlaşmanglar”. Yaqinlaşiş mumkin bölmagan narsaning özi undanda oğirroq böladi. “Zino qilmanglar” degan qaytariqdan köra, “Zinoga yaqinlaşmanglar” degan hukm juda qattiq hukmdir.

ikki qismga bölinadi. Yaʼni, özi harom narsa va boşqa narsaning sababidan harom bölgan narsa. Özi harom narsani şariat avval-boşdan harom qilgan. Şu sababli heç qanday şartsiz, izohsiz u harom hisoblanadi. Masalan: zino, öğirlik, tahoratsiz namoz öqiş, ölimtik göştini yeyiş, öziga mahram böliş huquqidagi ayolni nikohiga oliş, aroq va boşqada mast qiluvçi içimliklar içiş, tönğiz göştini yeyiş, nohaqdan odam öldiriş, odamlarning molini öğirlaş, botil yöllar bilan birovning molini özlaştirib oliş kabi işlar. Bularning heç qanday şarti, muqaddimasi yöq, qayerda bölsa-da – harom. Ular Qurʼonda, hadisda va şarʼiy ahkomlarda avvaldan qatʼiy tarzda eʼlon qilingan. Mabodo mukallif inson uşbu harom narsalardan birontasini bilib-bilmay qilsa, noşarʼiy botil işni qilganligi uçun Alloh oldida gunohkor böladi.

Boşqa narsaning sababidan harom bölgan narsalar aslida şariatda harom bölmagan, ammo keyinçalik bir hayotiy sabab orqali bu narsa haromga aylangan.

Bir odam juda maqbul qilib ibodatlar qilar va namozlarini ham öz vaqtida ado etar edi. Ammo u töğri yöldan adaşadi. Nohaq birovni urib, kiyim-boşini tortib oladi va uşbu kiyimda namoz öqir edi. Yoki birovning uyini zöravonlik va hiyla yöllari bilan tortib olib, öşa uyda namoz öqir edi. Ğosib, yaʼni talovçi ğosib qilingan kiyimda, yoki özi nohaq tortib olgan uyda öqigan namozi şarʼan botil bölmasa-da, farzi ado etilgan bölib, gunoh işga aralaşganligi sababli namozi savobsiz, özi gunohkor böladi.

Harom va nopok narsalar, aslini olganda juda ozdir. Yer yuzidagi halol neʼmatlarni esa sanab adoğiga yetiş muşkul. Şu örinda Siz muhtaram gazetamiz muxlislari uçun halol va harom vajlarning röyxatini birozgina bölsa-da qalamga olib, eʼtiboringizga havola etişni maʼqul kördik:

odam öz birodarini va boşqalarni ham aldamoği harom. Qarz bergan kişiga olgan narsasining muqobilidan yomon narsa berilmaydi. Buzuq va aybli, nuqsonli narsalar oşkora bildirib sotiladi. Ilm va fazilat sohiblaridan boşqa kişilarning qölini öpgan kişi fosiq hisoblanadi. Vaʼda qilingan narsadan qaytmoq – harom. Yetimga iş haqisiz iş qildirmoq – harom. (Iş haqisiz işlatuvçi kişi yetimning ustozi bölsa ham, tuğişgan birodari bölsa ham – harom. Faqat uning onasigina bundan mustasno).

Makruh deb şariat uni tark etişni uzil-kesil va lozim sifatda, yaʼni qatʼiyat bilan talab qilmagan narsalarga aytiladi. Makruhning hukmi şuki, uni qiluvçi kişi jazoga ham tortilmaydi. Ammo malomatga sazovor böladi.

Hanafiylar nazdida makruh ikki xil böladi – makruhi tahrimiy va makruhi tanzihiy.

“Makruhi tahrimiy” – harom makruh. Uning haromdan farqi şuki, haromning qaytariği qatʼiy dalil bilan, Qurʼon oyatlari va Payğambarimiz (s.a.v.)ning sunnatlari bilan qatʼiy sobit bölgan. Makruhi tahrimiy – haromdan köra kuçsizroq, “qilib bölmaydi” deb aytilgan işlar jumlasidandir. Uni qilgan kişi kofir bölmaydi. Aslida hanafiylikda makruhi tahrimiy haromga yaqin narsa deb aytilgan. Buni Abu Hanifa va Abu Yusuf (r.a.)lar aytib ketişgan.

“Makruhi tanzihiy” – şariatda buni tark etiş qatʼiy talab etilmagan narsadir. Masalan, muşuk yoki biron yirtqiç quş tekkan suvdan tahorat olib bölmaydi, kabi sunnati muakkada işlarni tark qiliş kabilar “makruhi tanzihiy” deyilgan. Makruhi tanzihiyni qilgan kişi jazoga tortilmaydi, qilmagan esa gunohkor bölmaydi. Lekin afzalini qilmasdan, past işni qilgan hisoblanadi.

Taklifiy hukmlar beşta bölib, vojib, mandub, harom, makruh va mubohlardan iborat.

Muboh – eʼlon qilingan, ruxsat qilingan degan maʼnoni anglatadi. Fiqh ulamolarining nazdida, şariat mukallif bandaga qiliş yoki qilmaslik ixtiyorini berib qöygan narsa – mubohdir. Mubohni qilganga savob va qilmaganga gunoh ham yöqdir.

Fuqohalarimiz tomonidan atrofliça örganib çiqilib, halol va haromga ajratilgan hayvonlar uç turga bölingan:

- Suv hayvonlari. Hanafiy mazhabiga köra, bunda faqat baliq halol deyilgan. Boşqa mazhablarda esa suv hayvonlarining barçasi halol deyiladi.

- Quruqlikdagi hayvonlar. Bular ham bir neça turga bölinadi: qoni aslida yöq hayvonlar (çigirtka, paşşa, çumoli, asalari, qurt, örgimçak, çayon, kana, suvarak, qönğiz kabilar. Bulardan faqat çigirtka hadisda halol deyilgan. Qolganlari – haromdir), oqadigan qoni yöq hayvonlar (ilon, kaltakesak, eçkemar, siçqon, kalamuş, tipratikan kabilar. Bularning hammasi harom sanaladi) va oqar qoni bor hayvonlar (bulardan tuya, qoramol, qöy, eçki, qötos va ot – halol sifatida qabul qilingan. Xaçir va eşak, çöçqa – haromdir). Parrandalardan esa tirnoqli va çangali bölmaganlari, xonakilaştirilganlari, yaʼni tovuq, ğoz, ördak, tuyaquş, kabutarlar – haloldir.

Yovvoyi yoki xonaki muşuk va itlar – harom. Yirtqiçlarning qoziq tişi borlari va quşlarning tirnoqli, çangali borlari – harom. Yovvoyi buqa, yovvoyi eçki, yovvoyi quyon – halol. Musiça, hubaro – töqaloq, turna, birqozon – halol.

Ayol kişi mol söysa böladi. Ammo islomda bu toifa “ojizalar” jumlasidan bölganligi bois erkak kişining söygani mustahab böladi. Ammo zaruratdan va boşqada uzrli sabablardan bölsa, ayol kişining, garçi u hayz körgan bölsa ham, söyişi islomda halol deyiladi.

Hanafiy mazhabida mol söyganda quyidagi yetti narsa harom deyilgan: erkak hayvonning zakari, moyagi, urğoçi hayvonning jinsiy aʼzosi, hayvondagi bez, hayvondan oqqan qon, öt pufagi, umurtqa orasidagi harom mağiz. Payğambarimiz (s.a.v) uşbu yetti narsaning haromligi sababli ularni yeyişdan biz ummatlarini qaytarganlar.

Biz musulmon birodarlarimizning halol va haromni qisman bölsa-da, farqlaşlariga kömaklaşiş maqsadida uşbu maqolamizda bu masalaga imkon qadar yondaşişga harakat qildik. Alloh taolo barçamizni soğlom va pokiza qalb egalaridan, halol yöl bilan rizqlanadigan bandalaridan qilsin!

Vallohi aʼlam bis savob!

Qodirbergan hoji JUMAMURODOV,

Qoraqalpoğiston Respublikasi xalq öqituvçisi,

mehnat faxriysi, islomşunos.

🎬 Videogalereya Barçasi →
«INFOLIB ÖZBEKISTON–2026» axborot-kutubxona haftaligiga start berildi ▶ «INFOLIB ÖZBEKISTON–2026» axborot-kutubxona haftaligiga start berildi 20.11.2026 Eskirgan boğlar örnida intensiv boğlar barpo etiladi ▶ Eskirgan boğlar örnida intensiv boğlar barpo etiladi 20.11.2026 Suv tarmoqlariga noqonuniy ulanişlar böyiça nazorat tadbirlari ötkazilmoqda ▶ Suv tarmoqlariga noqonuniy ulanişlar böyiça nazorat tadbirlari ötkazilmoqda 18.11.2026 BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI ▶ BIR VATAN, BIR EL, BIR BAYROQ! AMUDARYoDA BAYROQ ESTAFETASI KÖTARINKI RUHDA DAVOM ETDI 16.11.2026 «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi ▶ «Ilğor fermerlar klubi» aʼzolari uçun dala seminarlari ötkazildi 16.11.2026 Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi ▶ Bolajonlarga yöl harakati qoidalari haqida maʼlumotlar berildi 13.11.2026 Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi ▶ Sayyor qabulda 12 ta murojaatdan 10 tasi ijobiy hal etildi 13.11.2026 Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ Amudaryo tumanida SEO va JS bölimining yangi binosi foydalanişga topşirildi 12.11.2026 Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi ▶ Amudaryolik nuroniylar mini futbol böyiça örtoqlik uçraşuvida ğolib çiqdi 12.11.2026 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi ▶ 49-sonli boğçada ekologik tarbiyaning amaliy metodikalari namoyiş etildi 12.11.2026 Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi ▶ Örta qalʼa ovulida xotin-qizlar bilan profilaktik uçraşuv ötkazildi 12.11.2026 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi ▶ 65-sonli maktabning yangi binosi foydalanişga topşirildi 11.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda ▶ Amudaryo tumanida kuzgi şudgorlaş işlarini sifatli taşkil etişga alohida eʼtibor qaratilmoqda 10.11.2026 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi ▶ 45-sonli boğçada «Jajji ekologlar» amaliy seminari bölib ötdi 10.11.2026 Aholi salomatligi — oliy qadriyat ▶ Aholi salomatligi — oliy qadriyat 09.11.2026 Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi ▶ Amudaryo tumanida kuz-qiş mavsumiga tayyorgarlik işlari örganildi 09.11.2026 Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi ▶ Jismoniy tayyorgarlikdan ötgan çaqiriluvçilar harbiy qism vakillari bilan suhbatlaşdi 09.11.2026 Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir ▶ Qöriqlaş xizmati — aholi osoyiştaligi va mulk daxlsizligining kafolatidir 06.11.2026 AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA ▶ AMUDARYoDA “YaŞIL MAKON” LOYIHASI DOIRASIDAGI IŞLAR IZÇIL DAVOM ETMOQDA 06.11.2026 Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi ▶ Boğça tarbiyalanuvçilari uçun ekologik tarbiya metodikalari namoyiş etildi 05.11.2026 Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi ▶ Amudaryo tumanida içki işlar organlari xodimlarining kasb bayrami keng nişonlandi 05.11.2026 Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi ▶ Mehnat yarmarkasida 29 nafar fuqaro doimiy işga joylaştirildi 05.11.2026 Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi ▶ Olis ovullardagi maktablarda «Kitobxon yoşlar» klublari taşkil etiladi 04.11.2026 Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi ▶ Yöllarning qiş mavsumiga tayyorligi joyida örganildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi ▶ Amudaryo tumanida harbiy prokuratura sayyor qabuli va mehnat yarmarkasi ötkazildi 04.11.2026 Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi ▶ Amudaryo tumanida kuzgi mavsumda 829 ming köçat ekiladi 03.11.2026 Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi ▶ Amudaryo tumanida maʼnaviy-maʼrifiy işlar samaradorligi, mavjud muammolar muhokama qilindi 02.11.2026 HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI ▶ HARBIY XIZMATÇILAR UÇUN KASB-HUNAR TAʼLIMI KURSLARI YaKUNLANIB, SERTIFIKATLAR TANTANALI TOPŞIRILDI 02.11.2026 Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi ▶ Qonunçilikdagi ayollar va bolalar huquqlari himoyasiga oid normalar tuşuntirildi 31.10.2026 Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda ▶ Aholiga sifatli içimlik suvi yetkazib beriş borasidagi kamçiliklar bartaraf etilmoqda 31.10.2026