Onam haqida qöşiq
Noanʼanaviy Doston
Ötmişdan bir lavha
Pastkkina ayvon muyuşiga qurilgan qöl tegirmon sekin guvvilaydi. Bot-bot tegirmonning ovozi tinadi-yu yana bir maromda işlayveradi. Tegirmonning guvillaşiga monand tepadagi keragaga örnatilib, bir uçi tegirmon toşining çetidagi teşikçaga tiqib qöyilgan çiraç (tegirmonni yurgizib turuvçi yoğoç moslama) ohista şaqillaydi. Oyoqlari tagiga xom ğiştlardan tokça qöyib olgan 9-10 yoşli qizaloq mitti qöllari bilan tegirmon çiraçini har aylantirganida ojizgina "ih” deb qöyadi. Jajji qölçalari bilan tegirmon toşining örtasidagi öyiğiga tez-tez don taşlaydi-da, yana jon jahdi bilan tegirmon toşini aylantiradi. Qizça to onasi kolxoz yumuşidan qaytgunça kuniga 5-10 kilo jöxori yoki buğdoy donini tegirmonda un qilib qöyişi kerak. Aks holda onasidan gap eşitişi tayin.
Qizaloqning yelkalari, bellari zirqirab oğriydi. Qöllari qavarib ketadi. Tegirmon toşlari orasida ezilib, unga aylanayotgan donning miqdori kamaygan sari uning mitti joni qiynalib, hansirab qoladi. Tegirmon toşini kömib turgan unni yiğib, onasi taşlab ketgan xaltaga solguniça zörğa çidaydi qizgina.
Baʼzan qazuv, baʼzan dala işlaridan çarçab qaytgan onasi rözğor yumuşlarini bekam-u köst bajarib, ukalariga boş bölib ötirgan Saragulni aslo erkalatmaydi. Xuddi şunday bölişi kerakday, rözğorning yuki oğir aravasini Sara qiz sudraşi şartday...
- Qiz bola qattiqçilikka çidasa, hayotda qoqilmaydi, bolam. Özingga kuç-quvvat bersin...
Tozagul ena qizaloğining yuragiga şunday dalda bölardi. Sara qiziga xamir qordirardi. Özi tegirmonda tortgan unni qavariq qöllari bilan muştlardi u. Tong bilan non yopişardi. Onasi nonuşta paytida bolalariga nonni taqsimlab berardi. Tuşlikda yana şu hol takrorlanardi. Keçki ovqatda dasturxonga non qöyilmasdi.
- Yotar qursoq (qorin demoqçi) yarim böladi, - derdi onajonisi.
Şunday derdi-yu közlariga ğirillab yoş kelardi. Şunda yoşgina qizaloq Saragul iç-içidanezilib ketardi.
Qöllari mehnatdan böşamaydigan onasiga yuragi açişibmi, özining zimmasidagi farzandlik burçlarini juda erta anglagan qizaloq 9-10 yoşidayoq kattalar bilan bab-baravar mehnat maydoniga kirdi. Uzun, sunbul soçlarini boşiga çambarak qilib, paxta terimida "avangard” bölganida bor-yöği 10 yoşda edi u! Şu yoşidayoq uning suyagi mehnatda qotdi. Sabr suvini simirib, halol-u pokiza feʼli bilan qanoatga farzand böldi Sara qiz!
– Otang uruşdan soğ-omon qaytsa, heç narsa körmaganday bölib ketamiz...
Uruşning izlari
Onasi şirin umidlar bilan erkalardi baʼzan uni. Ana şu umidlar etagidan tuşlarida gullar terardi Sara qiz. Uzun tunlar onasi bilan kösak çuvib ötirib uxlab qolardi qizgina. Doim bir xil tuşlar körardimi yo orzulari xayol közgusida aks etardimi? Buni qizaloq tuşunolmasdi. Es-es biladigan otajoni tuşlarida askar kiyimida kirib kelardi uylariga.
–Otajo-o-o-n! –öz quvonç hayqiriğidan uyğonardi qizaloq. Va... Va hayolida yorqin bir qöşiq böy tiklardi:
Dunyo nurga tölib ketganday...
Yorişdi tun, zamin-u osmon.
Uy ham baxtga tölib ketganday,
Mening otam qaytdimi? Otam!
Bu hol har tong bölardi takror,
Umid gulin terib ösdi u.
Yettimidi? Sakkiz yil bedor,
Bolalikdan sağir ösdi u.
Oyoqlari ostidagi yer,
Toşday qattiq. Yurakka botdi.
Manglayidan tomçilagan ter,
Vujudida simobday qotdi...
Bolaligi tegirmon toşga
Muhrlanib qoldi beomon.
Boşlarini qöydi quyoşga,
Uni taşlab ketsa-da osmon.
Quyoş böldi unga qanoat,
Quyoş böldi hatto sabr ham.
Öşal sabr-qanoat, hayhot,
Azoblardan asradi har dam.
Bir tong suyunçi xabari bilan,
Yoyildi kun butun qişloqqa.
Yarim tan-u yarim dil bilan
Ota qaytdi qöltiqtayoqda!
Oyoğ-u qöl ming bitta yamoq,
Köz kuladi, yurakda faryod.
Qirğinlardan yarim jon qaytmoq,
Nasib etmiş otaga, hayhot!
Neça arslon döstin yöqotib,
Omon qaytgan ota kulmaydi.
-Qizim, – deydi, – mehnatda qotib,
Toblangan dil aslo ölmaydi.
Mehnat sening uluğ bayraming,
Kuç-qudrat ham, hurlik ham şunda.
Tinçlik bilan ötsa kunlaring
Şudir asl baxting aslida...
Tandir – olov içiga kirib,
Ön bir yoşda nonlar yopdi qiz.
Onasining yonida yurib,
Oilaga böldi bir ildiz.
Ota özin tiklab olgunça,
Ötib ketdi neça oy, yillar.
Saragul qiz böyga yetgunça,
Maşaqqatga tutaşdi yöllar...
Ulğayiş va yöqotiş
Oh, Sara qiz! Bolalikning ertaklariga egiz, sirli köçalari bu qizginani tamoman unutdi. Çorlamadi sira. Yo çorlaganda tegirmonning çiraçidan qöllarini uzolmadi Sara qizgina. Şu yösin ötdi kunlar. Şu yösin uni mehnat va maşaqqatga tutaş yöllar ösmirlikning öyinqaroq oq, oydin keçalaridan ham çetlab, baloğat pallasiga yetakladi. U enasining, onajonining, otasining tizzalariga boş qöyib ertaklar tinglaşdan, "Tohir-Zuhra”, "Yoriltoş”, "Yusuf va Zulayho”larning olamida yaşaşdan mosuvo, juda erta ulğaydi. Mehnatda pişib, hayot söqmoqlarida toblanib-toblanib ulğaydi qizgina.
Ulğayganin özgalar bildi,
Olib ketdi "yor-yor”lar bilan.
Kökragiga tuzuvlar1 ildi,
Soçin yuvib guloblar bilan.
Yelkasidan toğ qulab tuşdi,
Kabutarlar qöndi boşiga.
Mehr nuri qalbiga tuşdi,
Ösma suvi tegib qoşiga.
Bir uy töldi orzu guliga,
Baxtga elçi böldi Muhabbat.
Poyondozlar solib yöliga
Alloh berdi uluğ saodat.
Saodatki, umr ayvoni,
Oilasin quçdi faroğat.
Farzandlarning mehr ummoni,
Dil uyini ayladi obod.
Törtta qiz-u törtta öğloni,
Xudoyimdan kelgan muruvvat.
Mehnat bilan fayzli qörğoni,
Tan-jonida ajib halovat.
Ammo bir kun...Köngil boğini,
Ayoz urdi... Muzlar qotdi, muz...
Suyangani – Asqar toğini
Yulib ketdi qahri qattiq kuz...
Bir-biridan murğak sakkiz jon,
Sakkiz bola qoldi eşikda.
Es bilgani bözlar! "Ota-j-o-o-n!”
Bilmagani uxlar beşikda.
___________________________________________________________________
1 tuzuv – Amu böyi ayollarining kökrakka taqiladigan kumuş taqinçoqlar jamlanmasi.
Sakkiz öğil-qizning yukini
Yelkaladi mardona. Unsiz...
Yoşin artdi. Yurakdagini
Içga yutdi ölgunça... Esiz...
Qirqqa kirib qirga yetganda
Uzun tunga asir qoldi u.
Boşlariga boliş botganda,
Dil sahrosi içra toldi u.
Şunday ötdi hijron onlari,
Sinib ketdi öttiz ikki tiş.
Kiprigida otib tonglari
Közda qoldi armon töla tuş.
Yuzlari oydan-da suluvroq edi...
Onajon! Onajonginam mening! Qişin-yozin yelkasidan ketmon, qölidan öroq tuşmagan muştiparginam!
– Meni onam mehnat gazagida tuqqanlar...
Ovozingiz mahzungina, mayingina, qaraşlaringiz hokisorgina edi. Asli şu mehnat Sizni ovutdi, dalda böldi. Aldamçi tuyğular girdobiga taşlab qöymadi. Bu kuç, bunçalik fidoyilik qaydan, onajon! Bu –irodami? Yoki bu kuçning nomi – Qanoat! Yoki bardoş! Şu kuç Sizni asradi. Şu kuç umringizga HALOLLIK degan çiroy berdi. Serfarzand ona degan ayollik saltanatini berdi.
Köz öngimdan ötadi. Ötaveradi, tuzuvlarini şildiratgan ayollar , gulband1 taqqan ayollar... Ular gözal. Ulardan-da gözal, malikalarday sarv sumbatlisi – mening onajonim. Bilaklarini yaşirib turgan yeng şimarilsa, sunbul soçlari yoyilsa, möʼjizadan yuragim hapriqib ketardi mening! Ketmon va öroq tutgan qadoq qöllarning bilaklari oppoq, tunday qora soçlarning har bitta tolasida sim-sim nur. Oftob bilan çalişadi ular! Tun pardasin kötarib, uzun, nayza kipriklariga kamon tortgan qoşlar hayot gurkirab turgan çaqnoq közlarga panoh. Lolagun yonoqlarga nuqrarang taratib, juft lablar ostida tizilişgan inju tişlar, oppoq atirgulning latif gulbargiday dahan. Bularning barçasi bir ayol çehrasida, soxt-gumbatida, Onajonimda mujassam edi. Men bu gözallik taʼrifini keltira bildimmi? Yöq, deyman, yöq, azizlar.
Onaginam, deyman. Mehnatdan dağallaşib ketgan qöllarini silab-silab, yuzimga bosaman. Bolalik şuurimda qolgan gözallik köz oldimda jonlanadi. Yuragimda nimadir "çirt!”uzilganday böladi.
– Qani, qani öşa gözallik? Oydayin yuz, sambitday sarvqad, quyoşday balqib turişlari qani? – deyman.
Bir hazin sas keladi. Juda olisdan. Juda hazin sas.
–Ular ayriliqqa asir damlarda qoldi! Qanoat, sabr va bardoş yöllariga tökildi-ku bu gözallik!
–Şundaymi...
Onajonim,
Asli oppoq edi bilaklaringiz,
Yuzingiz oydan-da suluvroq edi.
Mehnatga yukingan tilaklaringiz,
Barça tilaklardan uluğroq edi.
______________________________________________________________________________________________________________
1gulband - Amuböyi ayollari böyinlariga taqib yuradigan munçoqmonand taqinçoq.
Dilbarlik, gözallik, nazokat - bari,
Örnin berdilar-ku fidoyi onga.
Yoşlikning barq urgan çamanzorlari,
Aslo tutaşmadi ötkinçi şonga.
Tunlar adaşdilar. Kunduzlar sarson,
Mehnat kunlarining adoğin yöyib.
Siz tonglar dalaga oşiqqan zamon
Sakkiz gödak qoldi ortda munğayib.
Olti milyon tonna yukning ostida
Tizlardan qon sizib, bukildi bellar.
Ellik yoş qaydadir, qirqning ustida,
Hassa tutib qoldi qadoqli qöllar.
Hamma joydan keng makon
Sodda onam! Hokisorgina, hammaga birday muloyim, mehribon onam. Nazarimda men ösgan ota makon hamma joydan keng edi. Xuddi onajonimning bağri kabi. Sakkiz farzandini – bir etak yetimçalarni oq yuvib, oq taraguvçi onajonimga intiluvçi qora-qura bolajonlari juda köp edi. Onajonimning ovsinlari – opa-singillariday oqibatli ayollar – Jumabika momom, Amina momom, qöşni Malika çeça, Rahimboy, Hojiboy toğalarimiz, Jumaboy akam va Çinnigul xolamning farzandlari biz bilan birga ulğayişgan. Onajonim ularni uruşmasdilar, kökragidan itarmasdilar. Baʼzan ön beş-yigirma, hatto undan ham köproq bolalarni bir dasturxon atrofiga yiğib, oşqovoq gömma, tuxum börak, göja, jöxori yorma, iyjon, zoğora non pişirib berardilar. Ayniqsa, onajonimning iyjoni bilan piyozli patrak va zoğora nonlari ğoyat totli bölardi. Hovlidagi baland gujumlarga osilgan halinçaklar şamoli yuzimni silaganday, Onajonimning qöşiqlari quloğim ostida jaranglaydi:
Bu dunyoning yolğoni köp,
Oş, moyidan yovğoni köp.
Öynab-kuling bolalarim,
Yarim yölda qolğoni köp.
Sakkiz bolam sakson bölsa,
Öğil-qizim öynab-kulsa.
Şudir oş-u moyim mening,
Suvi tiniq soyim mening
Taqdir ekan, yesir ötdim,
Şukur, yoruğ kunga yetdim.
Sakkiz öğil-qizim endi,
El-u yurtga singib ketdi.
Armonimni aytib netay,
Barin tişda olib ötay.
Hasratlarim bosib yotgan
Çanglarini olib ketay...
Dil hasratlarini, dardlarini tiş yorib özgaga tökmagan Onajonim-ay! Soğinib-soğinib, quvonçlarimni içimga siğdirolmay borardim baʼzan ota makonimga. Baʼzan hayot zarbalaridan zard olgan könglimni oçgani oşiqardim Onajonim bağriga! Mahzungina, muloyimgina söraşardi Onajonim:
– Keldingmi, bolalaring omonmi, işlaring yaxşimi?
Özimdan oldin bolalarimni , işlarimni sörardi muştiparim mening!
– Qora uzum pişdi, ol bolam!
Har ğörasi çelakday-çelakday uzumga qarab, munğayib qolardim.
– Otam ekkan edilar...
– Ha, bolam, otang ekkan edi, bir töyib yesang, tanangga kuç böladi.
Har gal boğimizda yangi mevalar pişganida, bilardim, onajonim ota uyidan ildiz otgan sakkiz nafar öğil-qiziga alohida-alohida uluş tugib, kutardilar.
–Oq şaftoli pişdi, kelmading.
–Oq şaftoli! Hali oq şaftoli pişdimi!? – yaşnab ketardi dilim.
Dasturxonga qöyilgan lagan töla şaftolidan birini asta qölimga olaman. Yegani közim qiymaydi. Bolamga, bolalarimga ilinayotganimni sezadi Onajonim!
–Ol, töyib ye, tanangga quvvat böladi, otang ekkan şaftoli...
Bittasini olib tişlayman, xuş taʼmidan tanam yayrab ketadi. Ketişimda bir çelakni töldirib şaftoli olib çiqadilar Onajonim!
–Bobosi ekkan şaftoli. Bolalaring ham totişsin...
Keyin ota makondagi boğda oq öriklar pişadi, husayni uzum, xirmoni uzum, naşvati, olma-yu anorlar... pişaveradi. Barçasidan onajonim har birimizga alohida-alohida uluş tugib qöyaveradilar. Barçasidan barçamiz töyib-töyib yeymiz-u öz bolalarimizga ilinamiz. Ota makonimdan onajonimning nevaralariga hadyalarini sevinib-sevinib olib ketamiz.
Bolalarim darrov bilişadi:
–Momomning olmalari!
–Momomning boğida şaftolilar pişibdi!
Xuddiki momosi bilan körişganday, uning mehr quyoşidan bahra olganday, yayrab ketişadi bolajonlarim! Ularning qarsillatib olmani yeyişlaridan, oppoq şaftolilarni hidlab-hidlab suyunişlaridan yaşnaydi dilim! Bunçalar şirin bu bolalar-ay! Xuddi onajonim meni sevganday, menga mevalardan ilinib turganday, men ham bolalarimga talpinib turganimni his etgan sari qalbim junbuşga keladi. Onam ato etgan baxt bu ! Men onamdan örgangan hayot falsafasi bu!
Yo bu mening iqrorimmi? Yoki köngil izhorim! Dilimda onamning qöşiğiga monand tuyğular junbuşga keladi:
Bir parça göşt edim tuğilgan çoğda,
Şunçalar asraldim issiq quçoğda.
Asraldim jondayin jonda, qaroğda.
Onajon, sevmoqni sendan örgandim.
Osmonni keng, desam, özing undan keng.
Qalbingda bir emas Quyoş, balki ming.
Oydayin balqişing olamlarga teng,
Olamni sevmoqni sendan örgandim.
Oy kökka örlaydi. Yulduzlar ğujğon,
Bedorlik köşkida tunlar ham yolğon.
Subhidam köksidan gul terar mujgon,
Tonglarni sevmoqni sendan örgandim.
Sahrolar bağrida kezganda köngil,
Sahroyi dilimda bir gul undi. Gul!
Deding sen: "Bu gulga hayotni sungil...”
Bahorday gullaşni sendan örgandim.
Közimga tor kelib tursa-da olam,
Dastim yetmaganda ezgularga ham.
Sabr-u matonatni özda etib jam,
Kenglikni, onajon, sendan örgandim.
Jonim tiğ ustida halak bölgan dam,
Tölğoqlar tişlarim tökib qöygan dam.
Bolam, deb jonimdan keçib turgan dam,
Hayotga qaytmoqni sendan örgandim.
Dunyo bir aylanib kelganda, hatto,
Bor tirik mavjudot özgarsa, hatto.
Bilaman! Şunda ham bölmaydi xato,
Bolam, deb dunyoni quçmoq irsiyat,
Ayolni tark etmas şu uluğ niyat!
Qarzdorlik
Onajonimning dugonalari köp edi: Tojigul, Oyşa, Tölğon, Örol, Malika, Hayitbika, Aqljon, Bibisora, Bikajon... Ularni sanasam, adaşib ketaman. Ularning barçasi kolxoz işiga birga borib, birga kelişardi. Dugonalarining barçasi serfarzand edilar. Hatto Tölğon dugonasining 10 nafar öğil-qizi bölib, bu jafokaş ayol eridan 30 yoşning nari-berisida beva qolgandi.
Onajonimning dugonalari. Ularning barçalari fidoyi, mehnatkaş, rözğor taşvişlari böylaridan baland ayollar edilar. Tez-tez yiğilişib, bordi-keldilar qilib turişganlari uçun bir-birlarining oilalari haqida biz ham yaxşigina tasavvurga ega edik. Ulardan birontasi kasal bölib qolişsa, barça dugonalar jamlaşib, körgani borişardi. Töy-maʼrakalar taşvişlari ham örtada – dugonalar jam bölişib, töy nonlarini yopişardilar, böğirsoq va qatlamalar pişirişardi. Töyga atab yangi körpa-töşaklar, yostiğ-u körpaçalar qavişardi.
Esimda: men Toşkentga, öqişga ketadigan böldim. Uyimizga onajonimning dugonalari yiğilib kelişdi. Onam palov damladilar, ayollar dasturxon tuzadilar. Ketar çoğimda menga oq fotihalar qilişdi. Barçalari qölimga 5-10 söm (öşa paytda bu katta pul edi) pul, bankaga joylangan tuxum, söyib, tozalangan tovuq göşti, meva-çeva tutqazişdi. Qöşnimiz Malika çeça esa katta-katta ikki qovun kötarib kelibdi.
– Özimizniki, birinçi pişgan gurvak, olib ket, - deydi-da römoli uçini tişlab, qöşib qöyadi. – katta odam bölganingda eslab turarsan.
Eslaş... Axir unutiladigan holatlar, voqealar, odamlar bot-bot eslanadi-ku! Men sizlarni qandoq unutayin, Onajonlarim! Onajonim bilan böylaşgan, birga sirlaşgan, hayotning şirin-aççiq sinovlari qoşida qadlarini bukmay tik turişgan mehribon, munis çehralarni unutmoq osonmi? Axir ana şu mehribonlarim bilan boğliq umrim lahzalarida onajonimning mardona qadam tovuşlari, bardoşi çöng yurak tuğyonlari qolgan-ku! Bu munis çehralarda Onajonimgagina öxşaş gözallik bor, mehr-muhabbatga yöğrilgan samimiyat bor, oddiylik, soddalik, hokisorlik, halollik bor! Meni, mening "men”imni ulğaytirgan kuç-qudrat hokim bu çehralarda. Eslaş... Yöq, men bu çehralar – Onajonlar çehralarini bot-bot eslab turiş uçun közlarim qaroğiga çizganim yöq, balki ularni jonimda asrab olib yuriş uçun yuragimga jo etdim. Va bir umr Onajonlar qarşisida boş egib turguvçi qarzdor Dil böldim. Zotan, onajonlarimiz haqini ado etmoqning uddasidan heç bir zot çiqa bilmagan va bu duşvordir.
ADOLAT IZLAGAN ONAM
"Olti milyon” degan balo dorigan,
Damlar bukib ketdi adl tizlarni.
Kördim. Jöyaklarda közi yorigan,
Onalar zoridan qolgan izlarni.
Unutmoq osondir odamni odam,
Köngillar toş qotib, köngillar muzlab...
Yillar sahrosida bahoriy olam –
Onalar yodini urmaydi kuzak...
Onam-ay, yuragi qon bölgan onam,
Uruşning zahridan yaralangan dil.
Ustidan samolyot zahar soçsa ham,
"Nega?” degan sözni aytolmagan til.
"Qazuvga-a-a!” – tong bilan çorlasa birgad1
Erkaklar bilan teng yumuşga şoşgan.
Tönglarni2köçirib qabatma-qabat,
"Norma”, deb özini mutlaq unutgan.
Öşa yillar... Laʼnati öşa yillarda,
Qiş qirovi urdi gulgun yuzini.
Kolxoz yumuşiga eltar yöllarda,
Içiga yutdi u aytar sözini.
Bir kuni içini
Kuydirgan tutun,
Olovga aylanib,
yondirdi közin.
Oynai jahonda
Moskovlik xotun,
Yoqib, şodon kuldi
Özbekning gazin.
________________________________________________________________
1 birgad – şeva, brigadir maʼnosida.
2 töng – şeva, muzlagan, muz qotgan yer.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶