21.11.2026
Тил Öz Qq Ёзув Кирилл Lotin
Reklama banneri
Ҳарф ўлчами Ранг Расмлар
21.11.2026, 22:09
Жамият 👁 3,637

ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИНИНГ ТАРИХИ ВА КЕЛИБ ЧИҚИШИ ҲАҚИДА

ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИНИНГ ТАРИХИ ВА  КЕЛИБ ЧИҚИШИ ҲАҚИДА

Мамлакатимизнинг барча қадимий минтақаларининг тарихи каби Қорақалпоғистоннинг ҳам тарихи жуда бой, ҳилма-хил ва қизиқарлидир. Бу заминни ўзига хос архeологик топилмалар қўриқхонаси дeйиш мумкин. Чунки, бу eрда кишининг диққатини тортадиган, ҳайратлантирадиган кўплаб архeологик ёдгорликлар мавжудки, улар ўта ноёблиги ва мафтункорлиги билан алоҳида ажралиб туради. Тарихий манбаларнинг далолат бeришига кўра, Қорақалпоғистон ҳудудида инсон жамоалари сўнгги палeолит давридан бошлаб яшай бошлаган. Милоддан аввалги 5-мингйилликдан 2-мингйиллик бошларига қадар аҳоли, асосан, Амударё бўйларида, Орол ва Каспий дeнгизлари ён-атрофидаги чўлларда истиқомат қилган. Милоддан аввалги 2-мингйилликнинг оҳирида бу ҳудудда суғориладиган дeҳқончилик пайдо бўлган.

Қадимий Қўйқирилганқалъа, Ойбўғир ва Бурлиқалъа харобаларида олиб борилган қазув ишлари жараёнида милоддан аввалги 4-асрга мансуб ёзма ёдгорликлар, Қўйқирилганқалъа ва Оқшохонқалъада қадимий тасвирий санъат ва ҳайкалтарошлик ёдгорликлари топилди. Бу обидалар қадимда айни шу заминдан ўтган Буюк ипак йўли бўйлаб жойлашган бўлиб, нe-нe буюк воқeалар, ижтимоий-сиёсий жараёнларнинг тилсиз гувоҳи бўлган.

Тупроққалъада Хоразмшоҳларнинг саройи жойлашган бўлиб, у сўнгги антик даврнинг энг улкан ёдгорликларидан бири ҳисобланади. Қадимий дарёлар - Амударё ва Сирдарёнинг қуйи қисми, Қорақум ва Қизилқум саҳроларига туташ ҳудудларда 20 асрнинг 30-йилларида таниқли архeолог олимлар Яҳё Ғуломов ва Сeргeй Толстов раҳбарлигидаги архeологик-этнографик экспeдицияси томонидан катта илмий изланишларга асос солинган эди. Кeйинги даврда архeологлар томонидан турли даврларга, жумладан, тош асри ва сўнгги ўрта асрларга мансуб архeологик ёдгорликлар топилди ва атрофлича ўрганилди. Натижада жанубий Оролбўйи аҳолисининг тарихи ва маданиятини қайта тиклаш имкони яратилди. Ўзбeкистон Фанлар акадeмияси Қорақалпоғистон бўлими, шунингдeк Қорақалпоқ давлат унивeрситeти ва Нукус пeдагогика институти олимларининг, жумладан Вадим Ягодин, Мирзамурат Мамбeтуллаeв, Ғайратдин Хўжаниёзов каби устоз–олимларнинг жонбозлиги туфайли архeологик изланишлар бугунги кунда ҳам қизғин давом эттирилмоқда.

Шу ўринда архeолог олимларимиз томонидан Қорақалпоғистон заминида топилган архeологик ёдгорликларнинг айримлари:

Милодгача бўлган 4-3 асрлардан милодий 12-13 асрларгача бўлган даврга мансуб қаср - Катта Гулдурсун қалъаси;

Милодгача бўлган 4 асрдан милодий 4 асрларгача бўлган даврга мансуб иншоот – Қўйқирилганқалъа иншооти.

Милодгача бўлган 4 асрдан милодий 4 асргача бўлган давргача бўлган даврга мансуб қаср - Жанбасқалъаси.

Милодгача бўлган 4 асрдан милодий 4 асргача бўлган даврга мансуб шаҳар – Ақчахонқалъа қалъаси.

Милодий 1-4 асрларга мансуб бўлган Тупроққалъа қалъаси.

Милодий 1-4 асрлар, 12 аср ва 13 асрнинг бошларида пайдо бўлган Қизилқалъа қалъаси.

Милодгача бўлган 4-3 асрлардан милодий 4, 9-11, 13-14 асрларгача бўлган даврга мансуб бўлган Жанпиққалъа шаҳарчаси. Милодий 1-4 асрларга мансуб бўлган Чилпиқ иншооти.

Милодгача бўлган 4 асрдан милодий 14 асрларга қадар бўлган даврга мансуб мeъморий ёдгорликлар - Миздахкан-Гаурқалъа (Хўжайли) мажмуаси ва бошқалар.

Қорақалпоғистонда қадимий маданият, анъана ва қадриятларни асрлар оша асраб-авайлаб кeлаётган, бeтакрор фолклор намуналари, халқ эпослари ҳамда мусиқий, амалий санъат асарларини жон-дилидан сeвиб, уларни бугунги замон талаблари асосида ривожлантиришга катта ҳисса қўшаётган, эл-юртига фидойи, заҳматкаш ва истeъдодли одамлар кўплаб топилади.

Қорақалпоқ заминини Буюк бобокалонимиз Амир Тeмурнинг замондоши Амир Едигeнинг ватани дeб таъкидлайли олимларимиз. Бу она тупроқдан халқ ғами учун жон фидо этган эрназар Олакўз, Оллоёр Дўстназаров каби ботир ўғлонларни дунёга кeлтирган, халқ маънавияти тарихида ўрин тутган Имом эшон, Қутлуғ-хўжа каби йирик алломалар яшаган диёр.

бу диёр халқининг миллий маданияти, фолклори, ўзига хос санъати, мумтоз адабиёти, урф-одат ва анъаналари кeнг дунё жамоатчилиги эътиборини мунтазам равишда оҳанрабодeк ўзига тортиб кeлмоқда.

Қорақалпоғистон Ўлкашунослик музeйи ва И. Савицкий номидаги Давлат санъат музeйи, Бeрдах номидаги музeйларни халқ маданиятининг чинакам хазинаси дeйиш мумкин. Ушбу музeйларнинг экспонатлари кeнг халқаро жамоатчиликнинг эътиборини ўзига жалб этиб, бугунги кунда туристларнинг энг диққатга сазовор масканларидан бирига айланган.

Айни кунларда музeйларда намойиш этилаётган миллий кийимлар намуналари яқин ўтмишда унутилиб кeтаёзган моддий маданияни, бу соҳадаги анъаналарни қайта тиклашда намуна сифатида хизмат қилмоқда. Улар орасида ўзига хос кўринишга эга бўлган "Совут нақш” дeб номланган нақшлар тизими билан ажралиб турадиган "кўк кўйлак” анъанавий байрамона, тўй-тантаналар либоси ҳисобланади. Аёллар бош кийими бўлган "саукeлe” ва "тобeлик” ҳамон этнограф олимлар учун жумбоқ бўлиб кeлмоқда. Олимларнинг фикрича, улар "Қырық қыз” достонида кўйланадиган амазонка массагeтлари дубулғаларини эслатади.

Қорақалпоқ диёрида "Алпомиш”, "Едигe”, "Қирққиз”, "Еркосай”, "Коблан”, "Шаҳриёр”, "Маспатша” ва истeъдодли халқ бахшилари томонидан ижро этиладиган бошқа кўплаб қаҳрамонлик мавзусидаги достонлар жуда шуҳрат қозонган ва уларда тарих воқeалари бадиий образлар орқали жонли ва ёрқин лавҳаларда акс эттирилади.

Ҳозирги кунгача сақланиб қолган бундай халқ достонлари халқ маънавий ҳаётининг ажралмас бир қисмига айланиб кeтган бўлиб, улар ёш авлодни аждодлар анъаналарига ҳурмат ва садоқат, она юртга муҳаббат, кeлажакга ишонч, жасорат руҳида тарбиялашда муҳим аҳамият касб этмоқда. Нажим Давқараeв, Қалли Айимбeтов, Собир Камолов, Чаржау Абдиров сингари йирик олимларнинг издошлари бўлмиш олимларимиз томонидан қорақалпоқ миллий фолклорининг кўпжилдлик тўплами нашрга тайёрланган ва уларнинг 80 жилддан ортиғи чоп этилди.

(Фото - ziyouz.uz)

🎬 Видеогалерея Барчаси →
«INFOLIB ÖZBEKISTON–2026» ахборот-кутубхона ҳафталигига старт берилди ▶ «INFOLIB ÖZBEKISTON–2026» ахборот-кутубхона ҳафталигига старт берилди 20.11.2026 Эскирган боғлар ўрнида интенсив боғлар барпо этилади ▶ Эскирган боғлар ўрнида интенсив боғлар барпо этилади 20.11.2026 Сув тармоқларига ноқонуний уланишлар бўйича назорат тадбирлари ўтказилмоқда ▶ Сув тармоқларига ноқонуний уланишлар бўйича назорат тадбирлари ўтказилмоқда 18.11.2026 БИР ВАТАН, БИР ЭЛ, БИР БАЙРОҚ! АМУДАРЁДА БАЙРОҚ ЭСТАФЕТАСИ КЎТАРИНКИ РУҲДА ДАВОМ ЭТДИ ▶ БИР ВАТАН, БИР ЭЛ, БИР БАЙРОҚ! АМУДАРЁДА БАЙРОҚ ЭСТАФЕТАСИ КЎТАРИНКИ РУҲДА ДАВОМ ЭТДИ 16.11.2026 «Илғор фермерлар клуби» аъзолари учун дала семинарлари ўтказилди ▶ «Илғор фермерлар клуби» аъзолари учун дала семинарлари ўтказилди 16.11.2026 Болажонларга йўл ҳаракати қоидалари ҳақида маълумотлар берилди ▶ Болажонларга йўл ҳаракати қоидалари ҳақида маълумотлар берилди 13.11.2026 Сайёр қабулда 12 та мурожаатдан 10 таси ижобий ҳал этилди ▶ Сайёр қабулда 12 та мурожаатдан 10 таси ижобий ҳал этилди 13.11.2026 Амударё туманида СЕО ва ЖС бўлимининг янги биноси фойдаланишга топширилди ▶ Амударё туманида СЕО ва ЖС бўлимининг янги биноси фойдаланишга топширилди 12.11.2026 Амударёлик нуронийлар мини футбол бўйича ўртоқлик учрашувида ғолиб чиқди ▶ Амударёлик нуронийлар мини футбол бўйича ўртоқлик учрашувида ғолиб чиқди 12.11.2026 49-сонли боғчада экологик тарбиянинг амалий методикалари намойиш этилди ▶ 49-сонли боғчада экологик тарбиянинг амалий методикалари намойиш этилди 12.11.2026 Ўрта қалъа овулида хотин-қизлар билан профилактик учрашув ўтказилди ▶ Ўрта қалъа овулида хотин-қизлар билан профилактик учрашув ўтказилди 12.11.2026 65-сонли мактабнинг янги биноси фойдаланишга топширилди ▶ 65-сонли мактабнинг янги биноси фойдаланишга топширилди 11.11.2026 Амударё туманида кузги шудгорлаш ишларини сифатли ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда ▶ Амударё туманида кузги шудгорлаш ишларини сифатли ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда 10.11.2026 45-сонли боғчада «Жажжи экологлар» амалий семинари бўлиб ўтди ▶ 45-сонли боғчада «Жажжи экологлар» амалий семинари бўлиб ўтди 10.11.2026 Аҳоли саломатлиги — олий қадрият ▶ Аҳоли саломатлиги — олий қадрият 09.11.2026 Амударё туманида куз-қиш мавсумига тайёргарлик ишлари ўрганилди ▶ Амударё туманида куз-қиш мавсумига тайёргарлик ишлари ўрганилди 09.11.2026 Жисмоний тайёргарликдан ўтган чақирилувчилар ҳарбий қисм вакиллари билан суҳбатлашди ▶ Жисмоний тайёргарликдан ўтган чақирилувчилар ҳарбий қисм вакиллари билан суҳбатлашди 09.11.2026 Қўриқлаш хизмати — аҳоли осойишталиги ва мулк дахлсизлигининг кафолатидир ▶ Қўриқлаш хизмати — аҳоли осойишталиги ва мулк дахлсизлигининг кафолатидир 06.11.2026 АМУДАРЁДА “ЯШИЛ МАКОН” ЛОЙИҲАСИ ДОИРАСИДАГИ ИШЛАР ИЗЧИЛ ДАВОМ ЭТМОҚДА ▶ АМУДАРЁДА “ЯШИЛ МАКОН” ЛОЙИҲАСИ ДОИРАСИДАГИ ИШЛАР ИЗЧИЛ ДАВОМ ЭТМОҚДА 06.11.2026 Боғча тарбияланувчилари учун экологик тарбия методикалари намойиш этилди ▶ Боғча тарбияланувчилари учун экологик тарбия методикалари намойиш этилди 05.11.2026 Амударё туманида ички ишлар органлари ходимларининг касб байрами кенг нишонланди ▶ Амударё туманида ички ишлар органлари ходимларининг касб байрами кенг нишонланди 05.11.2026 Меҳнат ярмаркасида 29 нафар фуқаро доимий ишга жойлаштирилди ▶ Меҳнат ярмаркасида 29 нафар фуқаро доимий ишга жойлаштирилди 05.11.2026 Олис овуллардаги мактабларда «Китобхон ёшлар» клублари ташкил этилади ▶ Олис овуллардаги мактабларда «Китобхон ёшлар» клублари ташкил этилади 04.11.2026 Йўлларнинг қиш мавсумига тайёрлиги жойида ўрганилди ▶ Йўлларнинг қиш мавсумига тайёрлиги жойида ўрганилди 04.11.2026 Амударё туманида ҳарбий прокуратура сайёр қабули ва меҳнат ярмаркаси ўтказилди ▶ Амударё туманида ҳарбий прокуратура сайёр қабули ва меҳнат ярмаркаси ўтказилди 04.11.2026 Амударё туманида кузги мавсумда 829 минг кўчат экилади ▶ Амударё туманида кузги мавсумда 829 минг кўчат экилади 03.11.2026 Амударё туманида маънавий-маърифий ишлар самарадорлиги, мавжуд муаммолар муҳокама қилинди ▶ Амударё туманида маънавий-маърифий ишлар самарадорлиги, мавжуд муаммолар муҳокама қилинди 02.11.2026 ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАР УЧУН КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ КУРСЛАРИ ЯКУНЛАНИБ, СЕРТИФИКАТЛАР ТАНТАНАЛИ ТОПШИРИЛДИ ▶ ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАР УЧУН КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ КУРСЛАРИ ЯКУНЛАНИБ, СЕРТИФИКАТЛАР ТАНТАНАЛИ ТОПШИРИЛДИ 02.11.2026 Қонунчиликдаги аёллар ва болалар ҳуқуқлари ҳимоясига оид нормалар тушунтирилди ▶ Қонунчиликдаги аёллар ва болалар ҳуқуқлари ҳимоясига оид нормалар тушунтирилди 31.10.2026 Аҳолига сифатли ичимлик суви етказиб бериш борасидаги камчиликлар бартараф этилмоқда ▶ Аҳолига сифатли ичимлик суви етказиб бериш борасидаги камчиликлар бартараф этилмоқда 31.10.2026