QORAQALPOQ XALQINING TARIXI VA KELIB ÇIQIŞI HAQIDA
Mamlakatimizning barça qadimiy mintaqalarining tarixi kabi Qoraqalpoğistonning ham tarixi juda boy, hilma-xil va qiziqarlidir. Bu zaminni öziga xos arxeologik topilmalar qöriqxonasi deyiş mumkin. Çunki, bu erda kişining diqqatini tortadigan, hayratlantiradigan köplab arxeologik yodgorliklar mavjudki, ular öta noyobligi va maftunkorligi bilan alohida ajralib turadi. Tarixiy manbalarning dalolat berişiga köra, Qoraqalpoğiston hududida inson jamoalari sönggi paleolit davridan boşlab yaşay boşlagan. Miloddan avvalgi 5-mingyillikdan 2-mingyillik boşlariga qadar aholi, asosan, Amudaryo böylarida, Orol va Kaspiy dengizlari yon-atrofidagi çöllarda istiqomat qilgan. Miloddan avvalgi 2-mingyillikning ohirida bu hududda suğoriladigan dehqonçilik paydo bölgan.
Qadimiy Qöyqirilganqalʼa, Oyböğir va Burliqalʼa xarobalarida olib borilgan qazuv işlari jarayonida miloddan avvalgi 4-asrga mansub yozma yodgorliklar, Qöyqirilganqalʼa va Oqşoxonqalʼada qadimiy tasviriy sanʼat va haykaltaroşlik yodgorliklari topildi. Bu obidalar qadimda ayni şu zamindan ötgan Buyuk ipak yöli böylab joylaşgan bölib, ne-ne buyuk voqealar, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning tilsiz guvohi bölgan.
Tuproqqalʼada Xorazmşohlarning saroyi joylaşgan bölib, u sönggi antik davrning eng ulkan yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Qadimiy daryolar - Amudaryo va Sirdaryoning quyi qismi, Qoraqum va Qizilqum sahrolariga tutaş hududlarda 20 asrning 30-yillarida taniqli arxeolog olimlar Yahyo Ğulomov va Sergey Tolstov rahbarligidagi arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tomonidan katta ilmiy izlanişlarga asos solingan edi. Keyingi davrda arxeologlar tomonidan turli davrlarga, jumladan, toş asri va sönggi örta asrlarga mansub arxeologik yodgorliklar topildi va atrofliça örganildi. Natijada janubiy Orolböyi aholisining tarixi va madaniyatini qayta tiklaş imkoni yaratildi. Özbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpoğiston bölimi, şuningdek Qoraqalpoq davlat universiteti va Nukus pedagogika instituti olimlarining, jumladan Vadim Yagodin, Mirzamurat Mambetullaev, Ğayratdin Xöjaniyozov kabi ustoz–olimlarning jonbozligi tufayli arxeologik izlanişlar bugungi kunda ham qizğin davom ettirilmoqda.
Şu örinda arxeolog olimlarimiz tomonidan Qoraqalpoğiston zaminida topilgan arxeologik yodgorliklarning ayrimlari:
Milodgaça bölgan 4-3 asrlardan milodiy 12-13 asrlargaça bölgan davrga mansub qasr - Katta Guldursun qalʼasi;
Milodgaça bölgan 4 asrdan milodiy 4 asrlargaça bölgan davrga mansub inşoot – Qöyqirilganqalʼa inşooti.
Milodgaça bölgan 4 asrdan milodiy 4 asrgaça bölgan davrgaça bölgan davrga mansub qasr - Janbasqalʼasi.
Milodgaça bölgan 4 asrdan milodiy 4 asrgaça bölgan davrga mansub şahar – Aqçaxonqalʼa qalʼasi.
Milodiy 1-4 asrlarga mansub bölgan Tuproqqalʼa qalʼasi.
Milodiy 1-4 asrlar, 12 asr va 13 asrning boşlarida paydo bölgan Qizilqalʼa qalʼasi.
Milodgaça bölgan 4-3 asrlardan milodiy 4, 9-11, 13-14 asrlargaça bölgan davrga mansub bölgan Janpiqqalʼa şaharçasi. Milodiy 1-4 asrlarga mansub bölgan Çilpiq inşooti.
Milodgaça bölgan 4 asrdan milodiy 14 asrlarga qadar bölgan davrga mansub meʼmoriy yodgorliklar - Mizdaxkan-Gaurqalʼa (Xöjayli) majmuasi va boşqalar.
Qoraqalpoğistonda qadimiy madaniyat, anʼana va qadriyatlarni asrlar oşa asrab-avaylab kelayotgan, betakror folklor namunalari, xalq eposlari hamda musiqiy, amaliy sanʼat asarlarini jon-dilidan sevib, ularni bugungi zamon talablari asosida rivojlantirişga katta hissa qöşayotgan, el-yurtiga fidoyi, zahmatkaş va isteʼdodli odamlar köplab topiladi.
Qoraqalpoq zaminini Buyuk bobokalonimiz Amir Temurning zamondoşi Amir Yedigening vatani deb taʼkidlayli olimlarimiz. Bu ona tuproqdan xalq ğami uçun jon fido etgan ernazar Olaköz, Olloyor Döstnazarov kabi botir öğlonlarni dunyoga keltirgan, xalq maʼnaviyati tarixida örin tutgan Imom eşon, Qutluğ-xöja kabi yirik allomalar yaşagan diyor.
bu diyor xalqining milliy madaniyati, folklori, öziga xos sanʼati, mumtoz adabiyoti, urf-odat va anʼanalari keng dunyo jamoatçiligi eʼtiborini muntazam ravişda ohanrabodek öziga tortib kelmoqda.
Qoraqalpoğiston Ölkaşunoslik muzeyi va I. Savitskiy nomidagi Davlat sanʼat muzeyi, Berdax nomidagi muzeylarni xalq madaniyatining çinakam xazinasi deyiş mumkin. Uşbu muzeylarning eksponatlari keng xalqaro jamoatçilikning eʼtiborini öziga jalb etib, bugungi kunda turistlarning eng diqqatga sazovor maskanlaridan biriga aylangan.
Ayni kunlarda muzeylarda namoyiş etilayotgan milliy kiyimlar namunalari yaqin ötmişda unutilib ketayozgan moddiy madaniyani, bu sohadagi anʼanalarni qayta tiklaşda namuna sifatida xizmat qilmoqda. Ular orasida öziga xos körinişga ega bölgan "Sovut naqş” deb nomlangan naqşlar tizimi bilan ajralib turadigan "kök köylak” anʼanaviy bayramona, töy-tantanalar libosi hisoblanadi. Ayollar boş kiyimi bölgan "saukele” va "tobelik” hamon etnograf olimlar uçun jumboq bölib kelmoqda. Olimlarning fikriça, ular "Qiriq qiz” dostonida köylanadigan amazonka massagetlari dubulğalarini eslatadi.
Qoraqalpoq diyorida "Alpomiş”, "Yedige”, "Qirqqiz”, "Yerkosay”, "Koblan”, "Şahriyor”, "Maspatşa” va isteʼdodli xalq baxşilari tomonidan ijro etiladigan boşqa köplab qahramonlik mavzusidagi dostonlar juda şuhrat qozongan va ularda tarix voqealari badiiy obrazlar orqali jonli va yorqin lavhalarda aks ettiriladi.
Hozirgi kungaça saqlanib qolgan bunday xalq dostonlari xalq maʼnaviy hayotining ajralmas bir qismiga aylanib ketgan bölib, ular yoş avlodni ajdodlar anʼanalariga hurmat va sadoqat, ona yurtga muhabbat, kelajakga işonç, jasorat ruhida tarbiyalaşda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Najim Davqaraev, Qalli Ayimbetov, Sobir Kamolov, Çarjau Abdirov singari yirik olimlarning izdoşlari bölmiş olimlarimiz tomonidan qoraqalpoq milliy folklorining köpjildlik töplami naşrga tayyorlangan va ularning 80 jilddan ortiği çop etildi.
(Foto - ziyouz.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶