Maʼnaviyat va matbuot fidoyisi

Hayot – sinovlar maydoni. Bu maydonda mard­lar ğolib böladilar. Mardlik esa hammaning ham qölidan kelavermaydi. Nisbiylik tuşunçasiga köra, qalbi pok, halol, vij­donli, vatanparvar, xalq­parvar insonlargina har qanday masalada mardlikni namoyon qila oladilar. Şu jihatdan olib qaraydigan bölsak, Xonimjon Rajabova qalamiga mansub “Umr karvoni” töplami ham aynan şoiraning şunday fazilat sohibasi sifatida bitilgan nazmiy hikoyalar kabi öziga maftun etadi.

Inson hayotidan rozi yaşaşi uçun eng avvalo unda fidoyilik xislati bölmoği joiz. Vatanga, oilasiga, kasbiga, xalqiga fidoyi insonlargina ortida qolgan umr manzillariga qoniqiş bilan boqa oladi. Çunki uning öz ona xalqi, Vatani oldida yuzi yoruğ, şaxsiy manfaati, şon-u şavkatini, moddiyatni emas, el-yurt manfaatini hamma narsadan ustun qöyişning, xalqiga, Vataniga munosib xizmat qilişning uddasidan çiqolganidan mamnun, hayo­tidan rozi. Bunday fidoyilikning zamirida mardona hayot tarzi hokim.

Xonimjon Rajabova 17-yil davomida Amudaryo tumanining ijtimoiy-siyosiy “Amudaryo haqiqati” (hozirgi “Taraqqiyot közgusi”) gazetasi tahririyatida turli lavozimlarda işladi. 18-yil davomida Amu ayollarining sardori, tuman hokimi muovini, xotin-qizlar qömitasi raisi sifatida faoliyat yuritdilar. U tuman gazetasi muharriri, tuman hokimi muovini vazifalarida işlaganida ham ayrim rahbarlarga öxşab şunçaki belgilangan rejani ado etibgina qolmadilar, özim guvoh bölganim, tinimsiz harakatda böldilar. Uning iş soatlari uyida ham davom etardi. Dam oliş kunlarini esa qişloqlarda ötkazardi. Buning uçun ming bir sabab topilardi: qaysidir mahallada ota-onasiz ösgan, yaqinlari bölmagan yigitni uylantiriş, qizini turmuşga beriş uçun qurbi kelmayotgan yolğiz onaning kam-köstlarini töldiriş, otadan juda erta ayrilgan yoki kam taʼminlangan oilada ösayotgan bolajonlarning xatna töylarini ötkaziş çoralarini körardilar. Şaxsan men opaning 5-6 nafar yoşning muşkulini oson qilib, özi quda-andalik udumlarini joyiga qöyib, saxovatpeşa insonlar homiyligida nikoh töylarini ötkazib berganlariga, 15-20 nafar bolajonlarning xatna töylariga boş-qoş bölganlariga guvohman. Ijoddan esa aslo töxtamadilar.

Opa yangi töplamini “Umr karvoni” deb nomlabdilar. Töplamga kiritilgan şeʼr­lardan olgan taassurotlarim olamça. Ötib borayotgan umr karvonining ortda qolgan manzillarini bir-bir xayoli közgusidan ötkazgan opaning iqroridan söng şeʼrxonning könglidan “bu qisqa umrda töğri, halol yaşaş kerak”, degan öy ötişi tabiiy.

... Söngra keksalik gaştin surasiz,
Derlar: “neni eksang, şuni örasan”.
Baʼzida xatolar qilganing anglab,
Sönggi puşaymonlar içra qolasan.

Bu halol, vijdonan yaşamoqqa oşkora daʼvat.

“Umr” deb nomlangan şeʼrida esa şunday satrlar bor:

Umr deb atalmiş bu sirli kitob,
Yaşamoq ilmidan qilgaydir xitob.
Şunçalar şiddatli, töxtatib bölmas,
Yillarni qaritib, ötadi şitob.

Muhimi, insondek yaşamoq kerak,
Yaxşi nom qoldirib yoruğ hayotda.
Kökka böy çözgan bir azim terak,
Soya solgan kabi ahli odamga.

Nazarimda opaning har bir satri, şeʼrlari özi haqida, bosib ötgan umr yöllari haqida sözlayotganday. Umrining har bir lahzasida el-u yurtiga, xalqiga kerak ekanini his qilib yaşayotgan, aziz xalqi mehridan kuç olib, sabr-u irodasi çarxlangan Xonimjon Rajabova öz sözi, öz jarangdor ovozi bilan şeʼriy satrlaridan çiqib kelayotganday, har bitta sat­rida uning öz qiyofasi, mehr-muhabbati aks etib turadi.

Soğinç hissi şoirani bir lahza ham tark etmaydi. Bu tuyğu opaning taşrif qoğozi kabi şeʼrdan-şeʼrga, şeʼrlar orqali muxlislariga, ona xalqiga ötaveradi. Özbekistonda xizmat körsatgan jurnalist,  şoir va pub­litsist Yangiboy Qöçqorov bekorga opani afsonaviy Tömaris momomizga öxşatmaganlar.

Razm solsangiz, opaning soxt-sumbatida, qatʼiyatida, hatti-harakatlari, şiddatida, qilgan, qilayotgan amallarida Tömaris kelbati-yu, siyrati va suvrati bor. Bu – haqiqat. Şuning uçun ham haqiqatki, ayni paytda 70 yoşning ostonasida turgan opa hamonki hayotiy faol, işda ham, ijodda ham, xalqqa intilib turişlarida ham zabardast, yoşlardan afzalroq darajada fidoyi, mehnatkaş.

Men opaning bu xislatlariga çin dildan havas qilişimni aslo yaşirmayman. Hazrat Alişer Navoiyning “Hayrat-ul abror” dostonidan olgan bir ibratim —isrof xususidagi hikmatda şunday deyiladi:

Soçmoq ovuç birla guhar ot uçun,
Naqd etmak birla muboho uçun.
Aql hisobidan erur köp yiroq.
Buxl bu judingdan erur yaxşiroq.

Uluğ bobokalonimiz taʼlim berganlariday, opa elga yoqiş uçun dur-u gavhar soçmadilar, balki mehr jomini tutdilar. Mansab-u martaba uçun yelib-yugurib vaqtini, ilmini, kuçini behuda isrof etmadilar, borki bilim-salohiyati-yu vaqtini kerakli paytda, kerakli joyda xalq manfaati yölida safarbar etdilar. Şuning uçun ham uni Amu eli boşiga kötardi. Şuning uçun ham opa elining  oldida yoruğ yuz bilan “qadamimga jonliq söygan” elim, deb kuylaşdan, el-yurt eʼtirofini his etişdan mamnun. Bularning barçasi fidoyi qal­bning özini ardoqlayotgan xalqiga minnatdorçiligi.

“Umr karvoni”  şeʼrlar töp­lami inson hayotining ana şu nozik qirralari – halollik, töğrisözlik, fidoyilik, mardlik, xalqparvarlik haqidagi nazmiy bitiklar. Bu nazm, albatta, sizga ham manzur bölişiga işonamiz. Boisi, kitobda jam bölgan har bir şeʼrda insonning şaxs sifatida şakllaniş jarayonida duç kelişi mumkin bölgan sabab­lar, oqibatlar, mohiyatlar mujassamki, bularning heç biri heç bir insonga begona emas.
Aziz öquvçi, kitobni albatta öqing va bahra oling!

Robiya Yöldoşeva.