TABIATNI ASRAŞ – ONA VATANNI ASRAŞDIR
EKOLOGIYa VA YoŞLAR
Atrof-muhit muhofazasi bu–ona Vatan muhofazasi, qolaversa, soğligimiz, kelajagimiz muhofazasidir. Mamlakatimizda insonlarning tabiat boyliklariga munosabati, burç va masʼuliyatlari Boş Qomusimizda öz aksini topgan. Konstitutsiyamizning 50- moddasida: "Fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bölişga majburdirlar”, 55-moddasida: "Yer, yer osti boyliklari, suv, ösimlik va hayvonot dunyosi hamda boşqa tabiiy zahiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalaniş zarur va ular davlat muhofazasidadir”, deb belgilab qöyilgan. Bundan taşqari, 2013-yil 28-dekabrda "Ekologik nazorat töğrisida”gi Özbekiston Respublikasi Qonuni ham qabul qilingan bölib, unda belgilab qöyilganidek, mamlakatimiz fuqarolari bizni örab turgan yaşil olamga, tabiiy zahiralar–er, suv, ösimlik va hayvonot dunyosi, nabotot olami, yer osti boyliklariga umummilliy boylik sifatida munosabatda bölişga ham majbur, ham masʼuldirlar. Biz tumanimizdagi Amudaryo akademik litseyi va kasb-hunar kollejlari öquvçilarini tahririyatimizga taklif qilib, ularning ekologiya va atrof-muhit tozaligiga munosabatlari qanday ekanligi bilan qiziqdik.
Xöş, tumanimiz yoşlarining atrofimizdagi tabiiy olamga munosabatlari qanday? Quyida yoşlar tomonidan berilgan javoblarning ayrimlarini eʼtiboringizga havola qilamiz.
Gavharoy QURBONBOYeVA,Amudaryo agrobiznes kasb-hunar kolleji öquvçisi:
– Har yili bahorda mamlakatimizning barça hududlarida köçat ekiş oyligi ötkaziladi. Ayniqsa, guzar yöllar böyiga köplab daraxt köçatlari ekiladi. Bu köçat ekiş oyligida biz yoşlar köproq iştirok etamiz. Ekkan niholimiz ösib çiqsa, quvonib ketamiz. Lekin baʼzan şunday holatlar böladiki, öşa ekilgan köçatlar yaşillanib qolgan paytda bir loqayd odam kelib ustiga mol boylab ketadi, qöy-eçkisini ötlatib, payhon qiladi.
"Guruç kurmaksiz bölmaydi”, deganlari şu bölsa kerak-da. Agar kattalar orasida loqayd kişilar bölmasa, yoşlar ham bu illatdan xoli bölişardi. Men bu bilan katta kişilarning köpçiligi loqayd, demoqçi emasman, oramizda şundaylar ham borligini aytayapman, xolos. Nazarimda biz birovning mehnatini hurmat qilişni ham bilişimiz kerak. Oddiygina misol: köçani supuruvçi farroşning fidoyiligiga hurmatsizlik tufayli köçalar va yöllar böyida axlatlar uyilib ketadi.
Umarbek RAHIMBOYeV, Amudaryo akademik litseyi öquvçisi:
– Ona tabiat-gözal olam, betakror manzaralar makoni. Yilning tört faslida ham biz ana şu gözal olamga intilib yaşaymiz, tabiat bağrida özimizni quşday yengil his qilamiz. Undan bahra olamiz. Şarqirab oqayotgan zilol suvda çömilsak, çarçoğimiz yoziladi, tanamiz yayraydi, vujudimizga kuç yiğiladi.
Ammo baʼzan bitmas-tuganmas toza havo manbai bölgan ona tabiatga zarar yetkazib, uning bağrini yaralayotgan odamlarni körib, şunçalik ham nonkörlik böladimi, bu insonni kiyintirguvçi, yedirib-içirib, hatto yasantirguvçi ona tabiatga şafqatsizlik emasmi, deya dilim örtanib ketadi. Şunday holatlarga duç kelamizki, qaysidir loqayd odamning kuzgi xazonlarni yoqişi oqibatida bir neça daraxt zararlanadi, hatto yonib ketadi. Yana bir loqayd odam uyidan çiqqan axlatlarni köça yuziga yoki dala çetiga taşlab ketadi. Oqibatda har ikkala holatdayam atrof-muhit zararlanadi, tuproq ekologiyasi buziladi. Dehqonçilik qilinadigan yer bölsa-ku, yanayam yomon, hosildorlik kamayib ketadi. Şu bois, men barça tengdoşlarimga atrofimizdagi gözal olamni asraylik, ona tabiatimiz inson mehr-muhabbati bilan yanada körkamlaşadi, buni yodda tutaylik, deyman. Zero,
Atrofdagi gözallik -
Eng uluğ boyligimiz.
Tökinlik va tozalik -
Mustahkam soğligimiz.
Barça şirin neʼmatlar
Berguvçi onamiz u.
Bağri töla hikmatlar,
Maʼnolar dunyosi u.
Kuydirmangiz bağrini,
Tirnab, qilmang yarador.
Dala-yu qir, toğini,
Asra, aziz birodar.
Sevara IBROHIMOVA, Amudaryo akademik litseyi öquvçisi:
– Har kuni uyimiz ostonasidan hatlab öqişga otlanarkanman, dilni xira qiluvçi holatlarga duç kelaman. Kimdir tsellofan xaltani, yana kimdir özi içgan bironta yaxna içimlik "baklaşka”sini şundoq köça yuziga, ariqlar içiga taşlab ketgan böladi. Bualbatta, juda xunuk holat. Birinçidan, bu işni qilgan odam uçun odobsizlik bölsa ikkinçidan, atrofdagilarga nisbatan hurmatsizlik, qolaversa, madaniyatsizlik belgisi. Eng yomoni, bir kişining aybi bilan şu atrofda axlatlar yiğila boşlaydi. Öşa tsellofan xalta bilan "baklaşka” taşlangan joyda bir-ikki kun içida axlatlar uyumi paydo böladi. Bir loqayd kişining aybi bilan töplangan axlat uyumiga boşqa bir loqayd odam öt qöyib yuboradi. Natijada atrofni zararli is gazi, qop-qora tutun qoplaydi. Şu yerdan ötayotgan odamlarning nafas olişi oğirlaşadi. Soğlik uçun juda katta zarar hisoblangan is gazi şamol taʼsirida ança uzoqlarga ham tarqalib ketadi.
Qarang, loqaydlik qançalar yomon illat. Odamlar yaşaydigan hududlarda, hovli va köçalar yuzasida axlatlarni, xazonlarni yoqiş oqibatida tanamiz yoqimsiz is gazidan qançalik zararlansa, atrofimizni örab turgan yaşil tabiat ham şunçalik zararlanadi.
Baʼzan hafa bölib ketaman. Ne maşaqqatlar bilan boğ yaratiladi. Bitta köçat sersoya daraxt şakliga kirib, meva bergunça ön yillarça vaqt kerak böladi. Lekin ana şu boğda xazon yoqilsa, bir boğbonning ön yillik mehnati bilan birga yuzlab insonlarning şu boğ orqali oladigan nasibasi, rizqi ham yonadi, zararlanadi. Boz ustiga, tuproq ekologiyasi buziladi. Xafa bölganim şuki, köpinça şunday nomaʼqul işlarni kattalarning özlari qilişadi.
Rohatoy MADIYoROVA, Amudaryo maişiy xizmat körsatiş kasb-hunar kolleji öquvçisi:
– Ötgan yilning bahorida bir kunda tumanimizda uçta xonadonga tegişli bölgan mol xonalar yonib ketdi. Bu haqida yonğin xavfsizligi xizmati xodimlari tuman gazetasida maqola yoritişdi. Bilişimça, öşa yonğinlar xonadonlardan çiqqan axlatlarni yoqiş oqibatida yuzaga keldi. Tağin bu yonğinlarning sababçilari ham katta yoşdagi kişilar bölişgan. Eng yomoni, yonğinlar oqibatida nafaqat özlarining, balki qöni-qöşnilarining ham mol–holi, parrandasi, boğ-roğiga zarar yetdi. Mulkiy zararni aytmay qöyaqolaylik. Öşa hududlardagi baland ösgan teraklar, olma-yu olça daraxtlari kuyib ketdi-ku. Ona tabiatimizning joni azoblandi, nafasi böğildi, insonlar esa maʼlum maʼnoda toza havodan bebahra qolişdi.
Men tahsil oladigan kollej Manğit – Qiliçboy katta guzar yöl böyida, Qiliçboy ovuli markazida joylaşgan. Baʼzan atrofni tomoşa qilib ovul markazigaça yayov borişni xuş köraman. Biri-biridan körkam imoratlar, öquv maskanlari, madaniy-maişiy binolarni körib, ovulimizdagi özgarişlardan qalbim faxr-iftixorga töladi. Ammo baʼzan şunday binolar yaqinlarida, yöl böyidagi ariqlar içidagi şu atrofdagi mahallalarda yaşovçi aholi tomonidan taşlangan axlat töla qoplarga közim tuşib, könglim xira tortadi. Axir yoşi kattalar biz yoşlarga: "toza yur, sarişta va orasta böl”, deb maslahat berişsa-yu, özlari köça yuzidagi ariqlarni axlatga töldirib qöyişsa. Sariştalik – xonadonnigina toza tutib, xonadondan çiqqan ortiqça narsalarni köçaga taşlaş degani emas-ku!
Aziza MADRAHIMOVA, Manğit Iqtisodiyot kolleji öquvçisi:
– Atoqli özbek yozuvçisi Ötkir Hoşimov, "Daftar hoşiyasidagi bitiklar” kitobida şunday yozadi: "Oldingdan oqqan suvning qadri yöq, deydilar. Çindan ham şunday. Oldimizdan oqqan suvni uvol qilsak – çidaydi. Qölimizni yuvsak – çidaydi. Boringki, oyoğimizni yuvsak ham – çidaydi... Ammo oldimizdan oqqan suvga tupursak, çöp tiqib, loyqalatsak, boşidan mağzava ağdarsak...
Azizlar, oldimizdan oqqan suvning gunohi nima özi?!”
Haqiqatan, tabiat bizga köp narsalarni inʼom qilib qöyibdi: toza va musaffo havoni, bebaho iqlimni, oltinga teng törtta faslni... Eşigimiz oldida zilol suvlar şarqirab oqib yotibdi. Şunday paytlarda dilda şukronalik hissi uyğonib, ona tabiatimizga muhabbatimiz ortadi. Qolaversa, ona tabiatni asraş, uni turli xil çiqindilardan toza saqlaş, har birimizning insoniy burçimizdir!
"Yaxşidan boğ qolur, yomondan esa doğ,” deydi dono xalqimiz. Haqiqatan ham, boğ yaratgan boğbonlarni körsak, quvonamiz, ular yaxşilikka çoğlangansehrli qöllari ila gözal boğlar bunyod etadilar. Ammo ayrim gumrohlar ham borki, yaşnab turgan daraxt şoxlarini sindirişadi, kesişadi.
Bizning köçamiz boşidan "Toşyop” kanali oqib ötadi. Uşbu kanal suvidan nafaqat dalalar töyinadi, balki Manğit şahri aholisining bir qismi içimlik suvi sifatida isteʼmol qilişadi. Ammo, yozfaslida kanal yoqalab yursangiz, köngilni xira qiluvçi holatlarga duç kelasiz. Kimdir kanal suvida gilam yuvib, sovunli suvini oqizib yuboradi. Baʼzan kanal suvidan badböy hid dimoğimizga uriladi, bu hid turli xil axlatlarning kanal tubiga çökişidan hosil böladi. Çunki kanalga yaqin hududda yaşovçi köpçilik aholi har xil axlat va çiqindilarni kanal böyiga taşlaşadi. Suv toşgan paytda axlatlar bemalol suvga qöşilib oqib ketadi.
Bunday köngilsiz holatlarning barçasi loqaydlikning mevasi emasmi?
Albatta, loqaydlikning, azizlar! Men barça tengdoşlarimni ona tabiatga munosabat bobida xar lahza ogoh bölişga, özimiz yaşayotgan ona diyorning har zarra tuproğidan har bitta giyohi, bir tomçi suvigaça asrab-avaylaşga çaqiraman. Çunki biz atrofimizdagi yaşil olamsiz heç kim emasmiz.
Yoşlar fikrlari amunews.uz veb-sayti muxbirlari Robiya YÖLDOŞEVA va Allambergan JUMANIYoZOVlar tomonidan yozib olindi.
(Foto http://fikr.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶