«BIZNING PAYTIMIZDA BOShQAChA EDI...» YoXUD KELINLIK OGʻIR MASʼULIYaT (MI?!)

«Tur qizim, ishga kech qolasan», «tur qizim, dugonang keldi, darsga kechikmay bor», «tur qizim, choyingni ichib olaqolgin...», «Tur dedim senga, ertaga kelin boʻlsang nima qilasan???»

Erka qizlarning onasidan eshitadigan ayrim gaplaridan misollar edi bular. Bu gaplardan xulosa chiqargan ayrim qizlar hayotda oʻz yoʻlini topib, «odam» boʻlib ketadi. Xulosa chiqarmaganlari esa... Ular uchun boshqalar xulosa chiqaradi.

Eʼtibor berganmisiz, deyarli hamma qaynonalar oʻgʻlini uylantirishdan oldin kelin olganidan keyin unga oʻz onasiday boʻlishini, bilmaganlarini oʻrgatishini va orzu-havaslari haqida mahalladagi xotinlarga toʻlqinlanib gapirishadi. Boʻlajak kelinlar ham dugonalariga qaynonani onasiday qabul qilishini aytib, mukammal qaynona portretini xayolida chizib olishadi. «Niyating – yoʻldoshing» deydi dono xalqimiz. Koʻpchilik ana shu orzu-havaslarga yetadi, baʼzilarning esa bu orzu-havaslari xayolligicha qolib ketadi: yaʼni qaynona kelinni tushunolmaydi yoki kelin qaynonaning koʻngliga yoʻl topolmaydi. Qiziq, qaynonaning koʻngliga olib boradigan yoʻl qayerda? Bu yoʻl chaqqonlik va dangasalik kesishgan nuqtadan oʻtadi, deydi kimdir. Kimdir oshqozon orqali oʻtadi, deydi. Kulgili, agarda kimningdir qalbiga yoʻl oshqozon orqali oʻtsa, u holda oshpazlar dunyodagi eng baxtli odamlar boʻlsa kerak!..

Qaynona-kelin munosabatlari. Eskirmaydigan mavzu, asrlar oshsa ham oʻz dolzarbligini yoʻqotmaydigan mavzu. Milliy qadriyatlarimizda qaynona-kelin, kelin-kuyov, kelin-qaynsingil, kelin-qaynopa, kelin-ovsin kabi tushunchalar, ularning bir-birlari bilan oʻzaro munosabatlari goʻzal tarzda ochib berilgan. Kelin qanday boʻlishi kerakligi, uning vazifalari va majburiyatlari qiz bola dunyoga kelishi bilan uqtirila boshlanadi. Quvonarlisi, diniy qadriyatlarimizda ham, milliy qadriyatlarimizda ham oʻzaro munosabatlar hurmat-ehtirom, mehr-oqibat, mehr-muhabbat degan goʻzal tushunchalar bilan birga keladi. Ammo bugun bu qadriyatlarga nechogʻlik amal qilayapmiz? Oʻzi amal qilayapmizmi? degan savollar tugʻiladi baʼzan. Oilalarda sodir boʻlayotgan urush-janjallar, qoʻydi-chiqdilar baʼzan biz koʻtargan mavzuda yanada kengroq mushohada yuritish zarur ekanligini isbotlaydi. «Bizning paytimizda boshqacha edi...» deya gap boshlaydigan buvijonlarimiz, onaxonlarimiz, qaynonajonlarimiz omon boʻlishsin! Ularning hayot yoʻli, turmush va roʻzgʻor tutishdagi tajribalari yoshlar uchun hamisha ibrat. Koʻpni koʻrgan, oq-qorani tanigan onaxonlarimiz yoshlar tarbiya olsin, xulosa qilsin, deya solishtiradi-da ikki davrni. Biroq afsuski, bizni paytimizda unday qilardik, biz kelin paytimizda bunday qilardik, deb bus-butun oilani ostin-ustin qilib yuboradigan qaynonalar ham jamiyatda uchrab turadi. Aslida esa insonning baxtli boʻlishida, oilaning mustahkam boʻlishida va kelin-qizning yangi xonadonga singib ketishida makon bilan zamonning nima aloqasi bor?!

Tan olish kerakki, koʻpchilik oilalarda qiz bola tugʻilishi bilan kelinlikka tayyorlanadi: epli kelin boʻlishing kerak, kamroq gapirishing, koʻproq ishlashing kerak, roʻzgʻor ishlarini sekin bajaradigan kelin hech kimga kerak emas...

Natijada qiz bolada kelinlik ogʻir MASʼULIYaT degan tushuncha paydo boʻladi. Va kimlardir shu jihatdan turmushga chiqishni kechiktirib yuradi, baʼzi qizlar turmushga chiqsa ham yuqoridagi talablarga javob bera olayapmanmi, deya hadik bilan yuradi. Baʼzilar esa bu «masʼuliyat»dan butunlay voz kechadi...Ha, biror qadriyatni yoshlar ongiga toʻgʻri singdira bilish, ularda toʻgʻri tushunchani shakllantirish ham bir sanʼat. Yangi uy ostonasidan ming hayajon va olam-olam orzular bilan hatlayotgan yoki hatlash arafasida turgan qiz-kelinlarga yangi oila endi uning haqiqiy maskani ekani, qaynona begona emas, u uchun ona ekani, kelinlik masʼuliyati faqat toʻrtta piyolani yuvib, hovli supurishdan iborat emasligi koʻp hollarda notoʻgʻri talqinda uqtiriladi (baʼzi oilalarda).

Men bir ayolni taniyman. Egizak oʻgʻillarning onasi boʻlgan bu ayol ana shu oʻgʻillari hali goʻdaklik paytida qoʻli sinib, keyinchalik qoʻlining singan joyi notoʻgʻri holatda tuzalgan edi. Shoʻrlikning qoʻlining suyagi hozirgacha notoʻgʻri tomonga qarab egilibroq turadi. Qiziqib qachon bunday boʻlganini soʻrasam, u kelinlik paytida, yaʼni toʻngʻich egizaklarini dunyoga keltirib, uyiga kelgan kunlari baxtsiz hodisa boʻlganini aytdi. Emishki, ayolning qaynonasi yaqinda tugʻuruqxonadan chiqqan keliniga hadeb yotavermasdan roʻzgʻor ishlarini qilishini, kelinning dam olishga haqqi yoʻqligini aytib, ertalab hovli supurtirgan. Shoʻrlik kelin suv sepayotib oyogʻi toyib ketgan-u, qoʻli shu ahvolga kelib qolgan. Baʼzan, kelinlar vazifasi haqida yuqoridagidek bemaʼni tushunchaga yopishib oladigan qaynonalarni oʻzlarining kelinlik payti qanday kechgan ekan-a, deb oʻylab qolaman. 

Qiziq, ular kelinlik «imtihon»idan qanday oʻtishgan ekan?! Dunyoda mukammal xilqat yoʻqligini hisobga olsak, demak, ular ham yoshligida uquvsiz boʻlgan. Balki, ular ham kelinligida hayajonlangandir, ular ham ovqat qilaman, deb yogʻni yondirib yuborgan boʻlsa ajab emas? Va albatta, ular bugun ana shunday xatolardan xulosa chiqarib, tajribasi ortib, goʻzal bir oilaning sevimli bekasi, uquvsiz kelinning uquvli qaynonasi boʻlib, katta hayotiy tajribaga ega onaxon degan sharafga musharraf! Qaynonajonlarni qoralab, qiz-kelinchaklarni oqlashdan yiroqmiz. Tan olish kerak boʻlgan bir haqiqat borki, qiz bola roʻzgʻor yumushlariga va kelinlikka tayyor boʻlsa, ishchanligi va goʻzal xulqi hayoti davomida oʻziga faqat va faqat rahmat keltiradi, hech qachon uyaltirib qoʻymaydi. Xolbuki, oqila qizni va oqila kelinni uygʻotishga ne hojat? Oʻzi oqila kelin qanday boʻladi? Oqila qiz, kelin choshgohgacha gʻaflat bosib yotmaydi. Ularni ertalab «budilnik» emas, vijdon uygʻotadi...

Qayiq bitta eshkak bilan manzilga yetolmaydi. Qaynona-kelin munosabatlari ham shunday: qaynona qayiqning bir eshkagi boʻlsa, kelin ikkinchi eshkagi. Baxt manziliga borish uchun har ikkala tomon bir-birini tushungan holda, murosa ila harakat qilsa, baxt saroyining eng toʻri ularniki. Tushunishib yashashda esa gap koʻp. Zero, piyola sinsa sinsin-u, koʻngil sinmasin...

Yashiringul.