Shavkatli shoh, xassos shoir

Zahiriddin Muhammad Bobur. Bu siymo nomini tilga olar ekanmiz, koʻz oldimizda shavkatli shoh va xassos shoir siymosi gavdalanadi.  Boburning hayoti va ijodini oʻrganish orqali uning shaxsiy fazilatlari haqida yanada kengroq tasavvur hosil qilish hamda ana shu tasavvur orqali faqat yurtimizda emas, balki butun dunyoda kam uchraydigan shaxsning insoniylik xususiyatlarini avlodlarga yetkazib, ularga Vatanga muhabbat tuygʻularini singdirish har bir ziyolining burchidir.

Bobur bolalik davridan oʻsha vaqtdagi toj-taxt kurashlari girdobida qoladi. Necha martalab ajal changaliga  tushishga oz qolib, taqdir moʻʼjizalari sababli omon qoladi. Oʻzining ota va ona tarafdan qarindosh boʻlgan taxt talab amaki va togʻalari quvgʻiniga uchraydi.

Oʻzining kindik qoni toʻkilgan Andijonga ham ukasi Jahongir Mirzo kiritmay, uning sargardon yurishiga sabab boʻladi.

Yosh boʻlishiga qaramay oʻzining mustahkam irodasi, aql-zakovati bilan qiyin vaziyatlardan chiqa olishga, shu bilan birga ijod qilishga, ulugʻ insoniy tajriba va beqiyos fazilatlar bilan yoʻgʻrilgan kitobi - "Boburnoma”ni  yozishga imkon topadi. Shuning uchun ham u avlodlar nazarida bu nodir durdonani yaratgan buyuk isteʼdod sohibi sifatida gavdalanadi.

Bobur, zamondoshlarining guvohlik berishicha, oʻz davrining peshqadam mutafakkiri sifatida xurofotdan, taraqqiyot yoʻliga gʻov tashlaydigan turli bidʼatlardan yiroq boʻlgan. Shu bilan birga u qalbida hamisha ilohiy nur sochib turgan bir zot boʻlgan. Ana shu qudratga ishonch, uni tan olish, uning hukmi va adolatiga boʻysunish, uning qasosidan hayiqish - bularning barchasi buyuk jahongirning har bir qadamini qattiq taftish ostiga olib kuzatib borgan, uni oʻrinsiz xunrezliklar, shariat ahkomlari va davrning ahloqiy qoidalarini buzishdan saqlab kelgan. Shu maʼnoda "Boburnoma” da aks etgan adolat tushunchasi, adolat tuygʻusi gʻoyat eʼtiborlidir. Bu tuygʻu esa yuqorida aytib oʻtganimiz oʻsha ilohiy qudrat bilan bogʻliq boʻlib, undan maʼnaviy oziq oladi.

Maʼlumki, Bobur oʻz qoʻshini oʻrtasida juda qattiq tartib-intizom oʻrnatgan. Xalqqa nohaq zulm qiladigan, talonchilik bilan shugʻullanadigan navkarlarga, askarboshilarga uning nafrati nihoyatda cheksiz boʻlgan. Boburning nuqtai nazaricha, bunday manfur kimsalar muqarrar ravishda laʼnatga sazovor boʻlib, qasosga uchrashi shubhasizdir.

"Bu yurttin koʻchib, Qarobogʻ yonidagi Oqsaroy oʻlangiga tushuldi, - deb sarguzashtlaridan birini hikoya qiladi Bobur. - Xisravshohning eli - kuni zulm va besarliqqa oʻrgangan el, elga zulm qila boshladilar. Oxiri Sayidim Ali Darbonning bir oʻbdon navkari birovning bir koʻza yogʻini tortib olgʻon uchun eshikka kelturub tayoqlattim, tayoq ostida - oʻq joni chiqdi. El bu siyosatdan tamom bosildilar”.

Yoki boshqa bir oʻrinda - Yom navohisida boʻlgan chogʻda roʻy bergan voqeani soʻylab, bu kentda aholidan zoʻrlik bilan talab olingan mol-mulkni tongga qadar ega-egasiga qaytarib berishni askarlariga qatʼiy suratda amr qiladi. "Ertasiga, - deb xotirlaydi u, - cherik qoʻlida igna sinigʻiyu ip uchigacha qolmadi - barini elga qaytarib berildi”. Donishmand saltanat sohibi Bobur hijriy 932-yili maxsus farmon chiqardi. Bu farmonga binoan kishilardan, shahar va qishloqlar, koʻcha va guzarlardan olinadigan soliq - tamgʻa puli bekor qilinadi. Nazmiy yoʻsinda bitilgan, iqtisodiy muammolar tahliliga bagʻishlangan risolasi "Mubayyin” da esa u mulkdor guruhlarning beva-bechora, qashshoq-notavonlarga doimiy ravishda koʻmak berib turishlarini amr qilgan. Tadqiqotchilarning fikriga koʻra, bu bilan Bobur mazkur buyruqqa qonun tusini bergan ekan.

Bobur Hindistonda ham adolatli hukm yurgizishga erishdi. Din-mazhab janjallarining oldini olishga, mamlakatda osoyishtalikni oʻrnatishga harakat qildi. Adolatli qonunlar chiqardi, gʻayridinlik soligʻi (juzʼya) ni bekor qildi, oʻlgan er bilan tirik xotinini birga yoqishni taqiqladi. Mamlakatda obodonchilik ishlarini yoʻlga qoʻydi.

Bobur xalqimizning har tomonlama yetuk, beqiyos isteʼdodli farzandi edi. U gʻoyatda notinch, koʻpincha sargardonlikda, hech kimdan koʻmak ololmay yurgan paytlarida ham tushkunlikka tushmay, zoʻr salohiyati tufayli oʻz umrini sermazmun qila oldi. Uning hayoti faqat janglar bilan emas, balki ilhomiy onlar bilan ham toʻla edi. Bobur umr boʻyi ajoyib sheʼrlar yozdi, devon tartib qildi. "Mubayyin al-zakot” asaridan tashqari 1523 - 1525-yillarda aruz vazni haqida "Muxtasar” risolasini yozdi. Uning "Harb ishi” va "Musiqa ilmi” nomli asarlari hozirgacha topilmagan. U tarjima bilan ham shugʻullanib Xoʻja Ahrorning "Volidiya” asarini sheʼriy yoʻl bilan tarjima qilgan. "Boburnoma” asari esa faqat oʻzbek adabiyotininggina emas, balki jahon adabiyotining ham nodir namunalaridan sanaladi. Umr boʻyi koʻrgan-kechirganlari bayon qilingan bu memuar asar tarix, etnografiya, geografiya, tilshunoslik, adabiyotshunoslik va boshqa fanlar uchun gʻoyat muhim manba boʻlib xizmat qiladi.

Bobur oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan zullisonayn shoirdir. U ona tilida yozilgan sheʼrlarini toʻplab 1519-yilda Kobulda, 1528-yilda Hindistonda devonlar tuzgan. Kobul devoni hozirgacha topilgan emas. Saqlanib qolgan sheʼrlarining 119 tasi gʻazal, 231 tasi ruboiydan iborat, shuningdek, tuyuq, fard, masnaviy, qitʼa, muammo kabi janr namunalari ham bor. Devonning katta qismi gʻazallardan iborat boʻlib, ularning ayrimlari hasbi hol xususiyatiga ega va shoir hayotining muayyan holatiga bogʻlanadi.

Boburning gʻazallarini oʻqib uning hayotni nihoyatda sevishiga, uning har daqiqasini qadrlashiga guvoh boʻlasiz. Shuning uchun u nihoyatda qiyin ahvollarda qolganida ham tushkunlikka berilmay yashashga intildi, izlanishdan toʻxtamadi, ijodda davom etdi. Bobur ijodida hayotga qaynoq mehr ifodalangan joʻshqin gʻazallar ham, afsus-nadomat aks etgan sheʼrlar ham bor. Bu qarama-qarshilikni esa sheʼrlarning samimiy tuygʻularni ifodalashi birlashtirib turadi.

Boburning insonparvarlik fazilatlaridan biri sifatida shuni koʻrsatishimiz muhimki, u oʻzining katta kuch-qudratga ega boʻlgan saltanatining vositasi bilan buyuk armoni - Samarqandu Andijon orzusini amalga oshirishga urinmadi. Chunki kindik qoni tomgan yurtlarni eslagan chogʻi yuragi tutdek toʻkilib ketadigan jannatmonand viloyatlarda qon toʻkishni, ota bobolarining muqaddas mozorlarining fil tuyoqlari ostida toptalishini istamadi.

Saltanat sohiblari hamma vaqt ham xavf ostida yashaydilar. Bobur 1526-yilda Ibrohim Loʻdiyning onasi malika Bayda tomonidan zaharlanib, tasodif tufayli omon qoladi. Lekin sogʻligi yomonlashib, 1530-yilning 26-dekabrida Agrada vafot etadi va oʻz vasiyatiga koʻra Kobul shahrida dafn qilinadi.

Bobur avlodlar nazarida doimo har qanday sharoitda ham iymon butunligiga, ruhiyatining barkamolligiga, qalbidagi dilbar hislariga dogʻ tushirmay yashagan inson sifatida gavdalanadi. Uning boy ichki dunyosi goʻzal tashbehlar orqali, yuksak badiiy shakllarda ifodalangan sheʼrlari hamisha adabiyot ixlosmandlari tomonidan chanqoqlik bilan oʻqiladi. Shoirning "Soʻzimni oʻqib anglagaysan oʻzimni” degan satrlari kelajak avlodlarni oʻz asarlarida talqin qilingan Vatanga muhabbat tuygʻulari sohibi va insoniyatning ezgu orzu-umidlarining munosib davomchilari boʻlishga undayveradi.               

Ahmad Nafasov,

faxriy muallim.